De Grondleggers door Daniel Paarlberg.

1000

 Duizenden kolonisten trekken vanaf het jaar 1000 naar het westen van Nederland en bouwen een nieuw bestaan op. Zeshonderd jaar later is die samenleving het centrum van de wereld. In De grondleggers vertelt socioloog Daniel Paarlberg het onwaarschijnlijke verhaal over een drassige uithoek die uitgroeit tot de meest welvarende en geavanceerde samenleving ter wereld. Hij trekt verrassende parallellen met moderne techbedrijven, Keniaanse boeren en Chinese ontdekkingsreizigers. Continu dringt die vergelijking met het heden zich op: klimaatverandering, internationale samenwerking, migratie en vrijhandel, hoe gaan wij om met de tegenslagen van nu?

 

De grondleggers biedt een vernieuwende kijk op onze historie en een optimistisch verhaal voor onze toekomst. Een eerbetoon aan de veerkracht, vindingrijkheid en vastberadenheid van gewone mensen.

West Nederland is rond 1000 een gebied waar de zee vrij spel heeft. Het is dan ook nauwelijks bewoonbaar. Terugkerende stormvloeden overspoelen alles regelmatig. 1134 overstroming Schelde en in 1170 komt Texel los van het land.

Wel zakken er dode plantenlagen naar de bodem, geconserveerd door het water wordt het : veen. Als er veenlagen boven water komen groeit er veenmos ( hoogveen ). Jaar in, jaar uit.

 

Veenmos kan veel water opnemen, groeit op eigen restanten en biedt een belangrijke structuur verandering in de bodem ( zandgrond, kleigrond ). Het kan andere planten verstikken, zelfs bomen.

Veen is wel bij uitstek geschikt voor het stoken van vuur, mits gedroogd. Op de hoge venen ontstaat bebouwing door boeren. Wel wordt het gebied ook geteisterd door Vikingen ( 1010 ), waar ook handel mee gedreven wordt. Het H.Roomse Rijk staat op instorten en adfel en kerk gedragen zich steeds onafhankelijker.

De Graaf van Holland ruziet met de Bisschop van Utrecht.

( hieronder citaten Wikipedia, e.a. ).

Van Leenman tot graaf
De machtigste middeleeuwse edelen in dit gebied waren de Graven van Holland. Formeel waren ze 'leenman' van de Duitse keizer. Geleidelijk aan ontwikkelden zij zich echter tot zelfstandige machthebbers. De eerste graaf van Holland was de van oorsprong Friese Gerulf die in 889 van de Duitse keizer een aantal bezittingen kreeg. Door erfenissen en gebiedsuitbreidingen gingen de graven heersen over Rijnland en Kennemerland. Bij Egmond stichtte de zoon van Gerulf, Dirk I, het eerste klooster in zijn gebied: de Abdij van Egmond (gereed ca. 950; verwoest in 1573).

1018 - een zelfstandig graafschap
Echt zelfstandig werd het graafschap in 1018. De keizer stuurde toen een leger om zijn ongehoorzame leenman Dirk III tot de orde te roepen. Dit leger werd echter bij Vlaardingen vernietigend verslagen. In de volgende eeuwen zouden de graven hun gebied steeds verder uitbreiden ten koste van de bisschop van Utrecht in het oosten, de West-Friezen in het noorden en de graaf van Vlaanderen in het zuiden. Omstreeks 1300 omvatte het graafschap het huidige Noord- en Zuid-Holland en het grootste deel van Zeeland.

 

 Willibrordus

Toenemend aanzien en economische groei
De Hollandse graven gingen dan ook een steeds belangrijker rol in de internationale politiek spelen. Zo werd graaf Willem II in 1248 op initiatief van de paus in Duitsland tot 'kandidaat-keizer' (Rooms koning) gekozen. Door zijn dood in 1256 in de oorlog tegen de West-Friezen kwam het nooit tot een keizerskroning. Zijn zoon Floris V zou de onderwerping van West-Friesland voltooien.

  

 Floris V

Dit alles was niet mogelijk zonder economische groei. Vanaf ongeveer 1000 bevorderden de graven de ontginning van woeste veengronden. In de dertiende eeuw gingen ze zich ook richten op de ontluikende steden. Met name Willem II en Floris V hebben aan veel Hollandse plaatsen stadsrecht verleend. Hierdoor schiepen zij gelegenheid voor de groei van handel en nijverheid.

 

  Den Haag wordt regeringscentrum
De eerste graven reisden rond langs hun diverse grafelijke hoven (versterkte landgoederen). Onder Willem II werd begonnen het hof in Den Haag uit te bouwen tot een vaste grafelijke verblijfplaats, die ook wel met de naam Ridderzaal wordt aangeduid. Floris V bouwde de omgeving van de Ridderzaal uit tot het Binnenhof, dat hierdoor een belangrijk machtscentrum werd. De dood van Floris V, die in 1296 door enkele van zijn achterleenmannen waaronder Gijsbrecht van Aemstel, werd vermoord, luidde het einde in van het Hollandse gravenhuis. Toen zijn opvolger Jan I in 1299 stierf was er geen opvolger beschikbaar, waardoor het graafschap Holland door vererving in handen van het Henegouwse Huis kwam.

De steden die ontstaan zijn erg klein, vergeleken met Antwerpen, Gent en Brussel of Cordoba, Palermo, Venetië, Napels of nog groter: Constantinopel, Bagdad en Kyoto. 

Azië is superieur aan het Westen. 

Zijderoute.

 

 Recht van opstrek.

In Noord Holland werd het land tussen de veengeulen, de bouwgrond gedocumenteerd. Daarmee verscheen het eigendomsrecht en kon de ontginning beginnen.

 

Graaf Boudewijn V, graaf van Vlaanderen ging ontginners aantrekken uit het oosten. Ook de abdijen deden mee. De adel kreeg zo het eigendomsrecht en zorgden voor het aanleggen van dijken. Het dagelijks toezicht was aan zgn. Locatoren. Ca. 1300.

1000den kolonisten kwamen hier op af. Ze kregen hulp en een voorschot voor 5 jaar om een basis te vormen. Dit maakte de migranten tot ondernemers.

In hoeveree waren de graaf en de bisschop betrouwbaar m.b.t. het koopcontract. Zij waren betrouwbaar uit eigen belang. Zelf konden ze het werk niet doen en na het ontginnen moest het land bebouwd worden. Dat was pas rendabel. Ook voor de werving was betrouwbaarheid een goede zaak.

Registratie was van groot belang. Op basis daarvan kon een lening verworven worden. Zonder officieel bezit geen lening, geen groei. Anders was men van spaargeld of vrienden afhankelijk, zo dat er was. Een geschreven document gaf zekerheid en was overdraagbaar.

 

 Toen in 1949 Mao aan de macht kwam begon hij met boeren collectieven. Iedereen liep er de kantjes vanaf zodat het systeem niet werkte. Hij probeerde dwang: dicht opeen zaaien. Mislukte. Hij liet alle mussen doden en dat gaf een sprinkhanenplaag. Hongersnood. Toen hij in 1876 overleed kwam de kans voor Deng in 1978. Die was bereid te veranderen.

18 boeren kwamen in opstand, werkten zodanig samen,en dat ze er individueel beter van werden en ze elkaar onderling konden beschermen . Ze plukten de vruchten van hun werk, werkten daarvoor hard en zo ontstond groei en voldoende voedsel. Met de industrialisatie in het voetspoor.

1269.

Koperscontracten leiden ook tot handel. En handel vraagt om transport en gereguleerde vaarwegen. Aanleg weteringen, vaarten voor de waterafvoer. De Locateur regelde dat.

Iedereen kreeg 15 ha ( 15 voetbalvelden ), genoeg voor 1 gezin. Zo kon mijn zijn eigen land veroveren. Sloten graven, dijken bouwen, sluizen aanleggen. Heel zwaar werk. Water was bondgenoot en vijand. In Leimuiden was men ooit begonnen en nu in 1250 zag men het resultaat. De Vaartse Rijn was goed voor Utrecht. Vervoer over land was problematisch en traag. Over het water was ook traag, maar wel 24 uur mogelijk en grote hoeveelheden.

 

Specialisatie. 

Dit geeft een enorme groei, die b.v. in deze tijd te zien is in de wereldwijde productie van van alles. Doordat steeds meer mensen zich specialiseren wordt het mogelijk details tot een groter geheel te vormen. Hoe meer mensen betrokken raken, hoe groter de groei en de handel e n transport. Gevolg: kennis van de hele wereld, reizen, langer leven, minder gevaren, breder aanbod en technologie. Nadeel: roofbouw aarde.

 

Voorbeeld waar het niet ging was de afsplitsing van Tasmanië door de oceaan. Een kleine bevolking bleef steeds verder achter bij de rest op het vasteland. 

 VLAS.

Langs de Oude Rijn ontstonden Leiden en Alphen. Daar kwamen meerdere rivieren samen. 

Vlas is een snelgroeiend, onderhoudsvriendelijk gewas dat het uitstekend doet in de volle grond en zeer geschikt is voor een zonnige, goed doorlatende plek. Het wordt gebruikt voor de fabricage van textiel.

                         

Al vanaf de middeleeuwen is er vlas geteeld in Nederland. Van vlas kunnen onder andere linnen, lijnzaad en lijnolie zijn gemaakt. Tegenwoordig is het ook ingezet als duurzaam bouw- en isolatiemateriaal. Lange tijd stond het telen van vlas hoog in aanzien, mede omdat de teelt veel kennis vraagt. Maar in de twintigste eeuw kreeg vlas concurrentie van synthetische vezels. De industrie kon deze kunstmatige vezels goedkoper produceren. Het produceren van linnen was arbeidsintensief en de loonkosten waren hoog. Tegenwoordig wint vlas weer aan populariteit door verbeterde mechanisatie en een groeiende markt.

Voordelen van vlas

Vlas heeft voordelen voor de ondernemer én het milieu. Voor de agrarisch ondernemer is vlas gunstig omdat het een rustgewas is die de bodemstructuur verbetert. Vlas heeft namelijk een diep wortelstelsel. Als de mechanische onkruidbestrijding is gelukt, is de bodem na de teelt weinig begroeid met onkruid, omdat vlasplanten de zon niet doorlaten op de bodem. Ook heeft vlas geen genetische verwanten met andere akkerbouwgewassen die veel zijn geteeld. Hierdoor is de kans klein dat er schimmels of bacteriën die specifiek zijn voor vlas, overgaan op het volggewas. Zo hoeven er later geen bestrijdingsmiddelen te worden gebruikt.

Veelzijdig vlas

In vlas zitten stevige vezels. De lange vezels worden gebruikt in kleding (linnen), waar een groeiende vraag naar is. In de laatste tien jaar steeg de afzet van vlasvezels met 50 procent. De vraag naar biologisch linnen groeit voornamelijk in Azië, waar er een gigantische consumentenmarkt voor is. Daarnaast breidt de markt uit door andere toepassingen. Want ook in de biobased economie stijgt de vraag naar vlas. Biobased heeft als doel om fossiele grondstoffen te vervangen door gewassen en reststromen uit de landbouw. En vlasvezel kan bijvoorbeeld gebruikt worden in autodashboards in plaats van plastics. Maar vlas is ook een duurzaam alternatief voor steen- en glaswol als isolatiemateriaal.

 Dijkplicht. 

Daar iedere boer zijn eigen dijkdeel had was er een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor onderhoud. Verwaarlozen is geen optie. Hiervoor zorgde de zgn. Dijkgraaf. Dit is een Schout. Hij bestuurt en controleert het Heemraadschap, Waterschap.

 

- samenwerking is het toverwoord, 

- duidelijke regels,

-regulering,

- straffen bij overtreding,

- instellen mediator,

- zij hoeft externe macht niet in te grijpen. 

 

 Een voorbeeld is het ineenstorten van de Deense kabeljauwvisserij in Oostzee en Kattegat. Door nieuwe technologie in de jaren  170 vond ongereguleerde overbevissing plaats. In 1992 stortte het in. Sommigen wilden wel minder vissen, maar ja de andere deed dat niet met gevolgen.

In West Friesland was de dijkbeheersing niet op orde. Iedereen deed maar wat totdat de noodzaak gevoeld werd om alles met alles te verbinden en zo het land veilig te stellen. Men kende daar geen koopcontracten. Uiteindelijk greep de Graaf van Holland in.

Er kwam een dijkplicht die door een commissie gecontroleerd werd. @ van binnen en 2 van buiten om corruptie te voorkomen.

 

 In Italië loopt een lijn tussen Noord en Zuid. Als ca. 1000 ( kruistochten ) en later de Normandiërs in Zuid Italië komen, Salerno, Napels, valt het hen op dat de Saracenen daar plunderen. Ze jagen hen weg en zien hor rijk dit land is. Dit trekt veel meer Normandiërs aan, die zichzelf komen verrijken en een autoritaire staat scheppen. Geen burgerinitiatieven. Later blijft het gebied er een man armoede, geweld en de Maffia. Wantrouwen, omkoping, obesitas, etc. De bevolking doet er niet toe.

In Noord Italië gaat dat anders. Verantwoordelijkheid en initiatief nemen, vertrouwen en activiteit in de stadstaten, die democratisch georganiseerd zijn. 

KOPERCONTRACT.

Weer het kopercontract. Het land is van de burgers en zij hebben rechten en plichten. Geen autocraat, maar publieke gezagsdragers die met belastinggeld betaald worden. De Friezen waren vrijgevochten. De Vlamingen meer gezagsgetrouw. De combinatie ervan gewenst. De graaf organiseerde raden ( corruptie bestrijdend ) van boeren en ambachtslieden.

 1765

In Amerika bestond de populatie uit 1 zwart op 4 wit. Dat maakte dat zij niet bang waren voor een slavenopstand en zij zich konden richten op het los komen van Engeland. In Jamaica was de verhouding 1 wit en 8-10 zwart. Deze angst van wit maakte dat men gezagsgetrouw bleef aan de Engelse koning.

Inmiddels is South Carolina supermodern en kampt Jamaica met armoede, geweld, etc. In Jamaica werd alleen de elite beschermd, oude instituties veranderden niet, corruptie, geen vrije pers.

In South Carolina : nieuwe instituties, eigen bestaan, persvrijheid, grondwet, gelijke kansen, rechtspraak voor iedereen. De burgers beschermd. 

In Virginia kwamen 500 kolonisten, die de inheemsen voor zich wilden laten werken. Dat viel tegen. Ze beten van zich af. Ze gaven geen voedsel aan de kolonisten, die  stierven. De latere4 kolonisten kregen 20 ha. per persoon, zodat zij zelf in hun behoeften konden voorzien. Dat werkte. Er kwamen instituties en groei en bloei waren te zien.

 

 De Lage Landen gingen in 1600 op ontdekkingsreis in de wereld. Indonesië, Japan. VOC.

DE GROTE OMKERING ( 1050 - 1350 ).

Rond 1250 was het gebied dun bevolkt en had minder kansen dan b.v. Deventer en Zutphen, die hoger lagen. Ze konden nauwelijks voor hun eigen voedsel zorgen, omdat de bodem zakte. 

1. Het veenmos kromp in, verdroogde en loste op, de grond daalde. Door de dijken werden de rivieren hoger.

2. Het water kon niet meer naar de Oude Rijn. Tijdens de St. Thomasvloed was de verzanding gestart. Men zocht een uitweg via de Lek.1163.

 

Graaf Floris III  greep in en maakte een dam bij Zwammerdam, maar toen liep Utrecht ( Bisdom ) onder. Deze protesteerde bij Keizer Frederik Barbarossa, die afbraak van de dam beval. EEn poging de monding van de Oude Rijn te openen, verbreden mislukte.

3. Het veen bleek niet geschikt voor akkerbouw, graan. Het groeide niet goed en niet diep. Haver en gerst een beetje. Toen ook de Rotte overstroomde trokken veel kolonisten weg. Via korte termijn nood oplossingen werd het proces gerekt.

In 1170 ontstond de Allerheiligenvloed: met grote gevolgen, zeker toen ook in 1196 de St. Nicolaasvloed volgde. De Almere werd geopend en werd Zuiderzee. De gesloten Almere had hoger water als de omgeving, maar nu brak het open en stroomde het uit in de zee. Afwateren werd weer mogelijk.

 Ook de Oude Rijn kon weer ingezet worden. In 1204 werden ook 7 sluizen in het merengebied geopend. De Spaarne, de Amstel en de Vecht ondersteunden de afwatering naar het noorden.

Naar het zuiden waren de Vliet, de Schie, uitmondend in de Nieuwe Maas van belang. Dat betekende wel dat er heel veel dijken gebouwd moesten worden. Een vroeg Deltaplan, dat nieuwe ontginningen mogelijk maakte. Nadeel was wel dat de Zuiderzee zout werd. 

In Brugge ontstond een revolutie met de zgn. Schutsluis: De Twee Speien ( 12de eeuw ). Dat vind navolging. Met name in het gebied van Spaarndam. Iedereen moest naar vermogen bijdragen aan het onderhoud via de Heemraden ( de Graaf stemde daar mee in - eigen belang met een grom ).

Hoogheemraadschap.

Er was een groter en overkoepelend, autonoom orgaan nodig, dat belasting kon heffen voor bouw en onderhoud. B.v. Rijnland. En de Alblasserwaard. Zo kon professioneel personeel worden aangetrokken.

Amsterdam, Rotterdam, Schiedam , Goudam komen op. De steden langs de Oude Rijn , b.v. Leiden, groeien minder.

VOEDSEL.

Graan groeit slecht op de veengrond die uiteindelijk minder vruchtbaar blijkt. Graan wordt geïmporteerd vanuit Brabant, Picardië en de Baltische staten. Als tegenprestatie werd kaas, boter, vlees ( veeteelt ), vlas ( kleding ), Hennep ingezet. Voor de produktie werden kleine fabriekjes opgericht.

In 1347 breekt een pestepidemie uit. Tot 1358.

 30- 50 % van de Europese bevolking overlijdt. Overdracht gaat via knaagdieren en vlooien. Builenpest, longpest en pest sepsis ( bloedvergiftiging ). Zonder antibiotica niet te bestrijden. De ziekte is in de loop der eeuwen uitgegroeid tot een historisch fenomeen, maar de bacterie bestaat anno 2026 nog steeds.

De Voordelen:

 Er zijn ineens veel minder mensen en dus voedsel overschotten. Huizen worden goedkoper. Er ontstaat een middenklasse ( fabriekjes ). De aanvoer van Baltisch graan groeit van 1400.

Vanaf 1450 wordt al het graan geïmporteerd in ruil voor hoogwaardige producten. 

De steden groeien : in 1300 30.000 mensen. In 1575 ( ondanks de pest ) 180.000. 

 

Ongeveer 10.000 v.Chr. begon de Agrarische revolutie. Men ging zich vestigen en voedsel verbouwen. De grens van dergelijke gemeenschappen, waarin iedereen iedereen kent is 150. Als het er meer worden ( de buitenstaanders ) dan zijn er andere middelen nodig. Een systeem voor samenwerking.

 De stoommachine van James Watt, gepatenteerd in 1769, was een cruciale verbetering op de Newcomen machine. 75% zuiniger met brandstof door een andere vorm van verdamping.

          

 

Het werd de aanzet tot de Industriële Revolutie . De brandstoffen en andere zaken konden over grotere afstanden vervoerd worden. Hierdoor groeit Engeland uit tot een wereldmacht. Een toenemende specialisatie vindt plaats. Anderen volgen later.

1850.

Het proletariaat komt op. De politieke partijen. Er komt strijd om rechten en welvaart. Daar de wereldhandel groeit  zijn er nieuwe systemen nodig voor betaling en leningen.

Wiki/AI 

Het proletariaat is de sociale klasse van loonarbeiders. Het zijn mensen die geen eigen productiemiddelen (zoals fabrieken, grond of machines) bezitten, en daardoor afhankelijk zijn van de verkoop van hun arbeidskracht om in hun levensonderhoud te voorzien. 

Achtergrond en Kenmerken

• Marxisme: De term is vooral bekend geworden door Karl Marx en Friedrich Engels. In hun theorie staat het proletariaat lijnrecht tegenover de bourgeoisie: de kapitaalbezitters en fabriekseigenaren die rijk worden van de winst. 
• Romeinse oorsprong: Het woord stamt uit het Latijn (proletarius). In het oude Rome was dit de allerlaagste sociale klasse, die geen bezit had en alleen van betekenis was door het leveren van nageslacht (soldaten). 

Gerelateerde Begrippen

• Proletariër:
  Een individueel lid van het proletariaat.
Dictatuur van het proletariaat: Een marxistisch concept waarin de arbeidersklasse tijdelijk de politieke macht overneemt om de overgang naar een klasseloze communistische samenleving mogelijk te maken.
Proletarische revolutie: Een opstand waarin de werkende klasse de macht overneemt van de kapitalisten. 

Hiervoor zorgen de banken met als stok achter de deur de overheid met gerecht en geweld. Waardoor steeds meer uitwisseling van goederen en een veranderende samenleving. Holland was wat dat betreft een voorloper, wegjagen van Spanje en groeien tot een top natie.

 

In Nederland had men niet direct stoommachines nodig. Er was een goed georganiseerd en onderhouden systeem van waterwegen. Ook lag het goed voor de vaarroutes tussen Portugal/Spanje en de 200 Hanzesteden. Hier kon overslag plaatsvinden. Ook kon men in een seizoen naar Portugal ( Verre Oosten ) en de Oostzee varen, wat de Hanze niet lukte. Vlaanderen was ook belangrijk, maar had geen eigen vloot. In Holland werd aan scheepsbouw gedaan.

Als de Hanze de Oostzee wil afsluiten gaan er Hollandse kapers op strooptocht. Overeenkomst volgt. De Hanze wordt geleidelijk afhankelijk van Holland. 

De Driehoek:

Heden: Columbia koopt opium in China, en verkoopt drugs in Amerika. Van dat geld koopt het opium in China, etc. De geldstromen zijn onduidelijk.  

Gruit of gruut is een kruidenmengsel om bier te brouwen. Tot voor kort was het een middeleeuws bier, sinds de 21e eeuw is er ook modern gekruid craftbier zonder hop. Gruit is smaakbepalend en enigszins conserverend. Alcohol is beperkt. Het is populair in Duitsland em komt hier naar toe.

 

Er komen veel kleine brouwerijen en uit Bremen komt de ontdekking om hop te gebruiken . Hop werkt steriliserend, waardoor het langer houdbaar is. Neerijnen en Altena gaat zich erop toe leggen. Men moet wel boven de 60 gr. stoken en dat vraagt brandstaf : Turf.

 

 Dat heeft gevolgen: het is eenmalig, groeit niet aan en de bodem klinkt in. Geleidelijk aan nemen de Hollanders de bier productie over.

 CREATIEVE VERNIETIGING.

Dit heeft te maken met dat iets een succes is, overvleugeld wordt door iets beters of innovatiever, waarna het oude verdwijnt en het nieuwe intreedt. De industrie veroorzaakt dit. Steeds nieuwe uitvindingen , verbeteringen en exploitatie. En een goede focus.

 

 Zo was Kodak het grote merk, ontwikkelde ook een digitale camera, maar richtte zich vooral op ontwikkelen. Nieuwkomers richtten zich op de nieuwe rage : foto's delen. Kodak failliet.

De verdwijnende mijn en zijn een ander voorbeld: in Limburg gevolgd door een sociaal plan en vervanging ( DSM ) .In Engeland geen sociaal plan, dus armoede, ziekte, onvrede, stakingen. Daar dekte de regering de rijken. In Limburg de mijnbouwers. 

  

 nnnn

DELFT.

In Delft heeft men het moeilijk. Dan voert de VOC keramiek en keramiekproductie naar Nederland. Veel pottenbakkerijen en imitatie. Plus toelevering: porcelein, glazuren, oxudes, ovens, turf, klei en mergel.

Nu komen de Chinezen hier en nemen Delfts Blauw mee naar huis. 

 

 Veel boeren trokken al in de 16de eeuw naar de steden. Als er werk was: prima. Maar bij geen werk: armoede, ziekte, criminaliteit. Om hieraan tegemoet te komen werd de armenzorg opgericht. Christelijke kerken. B.v. Vincentius.

1514.

In de Krimpenerwaard verbouwt men hennep voor de scheepvaart en vlas voor de textielindustrie. De tulpen worden al gekweekt. Betuwe: fruit.

De scheepsbouw groeit enorm: in 1459 ontdekt men een Bretonse boot: het Karveel..

 

Het karveel was een gladboordig scheepstype dat is ontstaan uit een ander scheepstype, de hulk. Hoewel karveelbouw staat voor gladboordige schepen, was niet elk gladboordig schip een karveel.

De naam wordt wel gebruikt als vertaling voor caravela, een snel zeilschip (handelsschip) uit Portugal, maar dit is niet hetzelfde scheepstype. De Portugese caravela diende om handel te drijven met Noord-Afrika en werd in oorsprong gebruikt om kust en rivieren van de Bissagos-archipel van Guinee-Bissau te koloniseren. Het meest noordelijke eiland van deze archipel heeft de naam Caravela.

Twee van de drie schepen waarmee Christoffel Columbus naar de nieuwe wereld voer (1492), de Niña en de Pinta, waren dergelijke caravelas.

Het belangrijkste kenmerk van een karveel als schip is echter de plaats van de mast, op één derde van de voorsteven, waar het schip ook zijn grootste breedte heeft. Dit in tegenstelling tot eerdere types van zowel noordelijke als mediterrane oorsprong. Hierdoor was het niet alleen sneller, maar ook zeewaardiger. Het had tevens meer ruimte voor vracht.

Later werd het karveel niet alleen groter gebouwd, maar kreeg het in verband met de handelbaarheid ook drie masten. Deze konden zowel dwars- als Latijngetuigd zijn. Bij de caravela redonda was de fokkenmast met razeilen getuigd en de andere masten met latijnzeilen. De caravela latina was met alleen latijnzeilen getuigd.

Dit schip was uitermate geschikt voor de kustvaart.

De Haring Buis.

 

 De haringbuis is naast de kogge en het karveel een bekend, zeewaardig scheepstype uit de Middeleeuwen. Het schip werd in het begin van de vijftiende eeuw ontwikkeld. Volgens historici gingen de eerste haringbuisschepen in 1416 in Enkhuizen te water. De naam van het schip is ontleend aan het Latijn buscia, wat ‘vrachtschip’ betekent. Termen die men gebruikte voor de haringbuizen waren buyse, buse of buyssescip.

De eerste keer dat een haringbuis op een tekening verscheen, moet ergens rond 1490 geweest zijn. In 2014 verwierf het Rijksmuseum de oudst bekende prent met een haringbuis, afkomstig uit ongeveer 1980. Rond die tijd voeren er in Vlaanderen en Holland zo’n 400 haringbuizen rond.

Kenmerken van de haringbuis

De haringbuis was een breed en groot kielschip, met veel laadruimte. Vissers gebruikten deze scheepssoort om haring mee te vangen. In tegenstelling tot andere middeleeuwse scheepstypes hadden haringbuizen geen platte bomen, maar waren ze ‘op kiel gebouwd’. Over de hele bodem liep een zware balkvorm, de kiel.

Het dek van haringbuizen was groot en breed, zodat de vissers de gevangen haring konden bewerken. Het ruim van het schip bood plaats aan ongeveer veertien tot twintig opvarenden. En natuurlijk was er in het ruim veel plek om vaten haring, pekel en de benodigde visnetten (drijfnetten die in jargon ‘vleet’ worden genoemd) op te slaan. 

 De beste haring werd gevangen onder Zweden, maar toen dat overbevist raakte moest men de Noordzee op en een lange reis werkte bederf in de hand. Toen Willem Beukelszoon het haring kaken ontdekte was dit geen probleem meer: kaken en zouten en men kon langer weg blijven ( 5 tot 8 weken.....meer vangen ). Het werden fabrieken op zee.De Hollanders namen de haringvangst over.

Zout werd geïnmporteerd uit meditterane landen. De partnerverdragen werden geïntroduceerd zodat iedereen ( b.v. 64 ) mee kon doen. Investeren en aandelen. Via contracten en vertrouwen.

 

De Onervarenen door Joke van Leeuwen.

 

Bij de laatste bijeenkomst van de boekenclub viel de primaire keuze op De Laatste Kathaar van Robert Bridgeman. Nummer 2 werd dit boek. Een goede reden om het te gaan verkennen en ervaring op te doen. 

 Het is 1847. Een meisje woont samen met haar wat extravagante moeder op een huurkamer. Moeder maakt met de hand bijzondere kleding, die echter niet goed verkoopt door de opkomst van de textielindustrie. Moeder is niet gelovig en als er een processie voorbij komt met relikwieën verstoord zij deze. Ze wordt naar een psychiatrische kliniek gebracht.haar dochter van 17 heeft geen inkomen en geen dak boven haar hoofd. Zij ontmoet een boer: Koben. Zij mag bij hem in huis komen wonen en voor het huishouden en de boerderij zorgen. Koben is een man van heel vaste principes, wat hinderlijk is voor Odile.

De hoofdpersoon heet Odile. Ze is redelijk jong, en was nog jonger toen ze trouwde met de iets-van-dertig-jaar-oudere Koben. Hem heeft ze ontmoet op de kermis, net nadat haar moeder naar een gesticht was gebracht. We zitten ergens midden 19e eeuw.

Hoewel hun huwelijk niet súper gezellig, romantisch of sprookjesachtig is, gaat het lange tijd prima. Odile en Koben bewonen samen een aardappelboerderij en ze overleven. Maar als de oogsten beginnen te mislukken en alles steeds duurder wordt, kunnen ze hun hoofd nauwelijks boven water houden. 

 

Ze proberen op alle mogelijke manieren geld te verdienen. Odile geeft bijvoorbeeld schrijflessen aan kinderen ( probeert het Koben ook te leren, maar die is eigenwijs ). Ook is hij jaloers op buitenstaanders die voor de les komen. Uiteindelijk moeten ze in 1847 toch hun boerderij verlaten. 

Koben wilde een kind, want God heeft hen bijeengebracht. Hij wil "een vlees worden".Na de geslachtsdaad moet zij een half uur met haar benen omhoog in de bedstee blijven liggen. Deurtje dicht want het beeld vind hij niet netjes. 

Odile ziet haar moeder lange tijd niet. Dan ziet zij haar achter de tralies van een isoleercel ( opstandig ).  Het eten is vies, de ruimtes smerig, veel laudanum gebruik en weinig frisse lucht. Alleen als de regenten komen vind er een upgrade plaats. De brieven van moeder worden verscheurd omdat het een aanklacht is tegen het systeem. 

Laudanum is een historische, zeer verslavende alcoholische tinctuur van opium. Het bevat ongeveer 10% fijngemalen opium en 1% morfine. In de 18e en 19e eeuw werd het in Europa en Amerika veelvuldig voorgeschreven als pijnstiller en kalmeringsmiddel, maar vanwege de zware verslavingsrisico's wordt het tegenwoordig amper meer gebruikt.

Laudanum werd rond 1660 ontwikkeld. Het werd tijdens het Victoriaanse tijdperk gezien als een wondermiddel en vrij verkocht als remedie tegen talloze kwalen, waaronder hoest, diarree, hoofdpijn en menstruatiepijn. Door de alcohol en toegevoegde suikers of specerijen was het bovendien een goedkoop en makkelijk in te nemen middel.

Omdat het middel morfine en codeïne bevat, werkt het sterk verdovend, pijnstillend en remt het de darmwerking. Het grote gevaar van laudanum was (en is) de snelle en zware verslaving die het veroorzaakt. Overmatig gebruik kon bovendien leiden tot fatale ademhalingsstilstand. Historische figuren als Mary Todd Lincoln, Charles Dickens en Bram Stoker stonden bekend om hun gebruik van het middel.

Tegenwoordig is laudanum achterhaald en in de meeste landen streng gereguleerd of uit de handel genomen. In zeer specifieke gevallen, zoals bij ernstige chronische diarree die niet op andere medicatie reageert, wordt er soms nog een moderne variant van opiumtinctuur voorgeschreven onder strikt medisch toezicht. 

Een zekere Hildegard regelt bezoekjes voor Odile en moeder geeft haar de aanklachten mee. Odile gaat naar een regentes. Die vertelt dat Odiles grootouders de rekening betalen, maar verder niets met haar te maken willen hebben. 

Als de oogst mislukt stelt de pachtheer Koben verantwoordelijk. In feite is het een schimmel. Hij moet na 6 maanden weg zijn. Koben denkt dat het komt door Odiles moeder. Een boze geest. Hij blijft gedeprimeerd in bed liggen. Het is de aankondiging van een grote hongersnood, die b.v. in Ierland 100.000 mensen  kostte.

 Hoewel het boek over emigrerende Nederlanders gaat en niet over ( door mij aanvankelijk veronderstelde Ieren ) vind ik de sfeer van Fields of Athenry er wel bij passen. Hier wordt vader opzettelijk "geëmigreerd" naar Australië. Extreme hongersnood. Uitbuiten mag wel, stelen niet.

Er komt een bijeenkomst om mensen te werven voor Amerika. Of naar het Noorden, of naar het Zuiden. Na overleg kiezen ze voor het zuiden. Een leerling van Odile, Prosper, gaat mee als adoptiezoon. Ook moeder gaat mee op eigen gelegenheid, maar wel met hetzelfde schip. Gezondheidstest vooraf ( blinde jongen mag niet ). 

Ze krijgen grond, een huis en een boottocht als lening, die binnen een jaar afbetaald moet met 5 % rente. De grondopbrengst moet heel goed zijn.

Hand en ruimbagage. Citroenen en eieren in kalk meenemen. Vaasjes Koben als ruilmiddel. Matras van stro. Ze verkopen hun meubelen.

 Eieren in kalk (of 'waterglas') meenemen is een eeuwenoude methode om eieren maandenlang houdbaar te houden. Het principe draait om het luchtdicht afsluiten van de poriën in de eierschaal, waardoor bacteriën geen kans krijgen en het ei niet bederft. 12-18 maanden.

Er is een waarschuwing voor zeeziekte ( neem citroen en gember ). Odile neemt het niet serieus. Ze brengen de nacht door in een smerig logement. Prosper is enthousiast en weet veel van schepen. Jakob ontmoet Koben en ze overleggen voor een bestuur daar. Jakob is timmerman. Ook is er een smid.

Wat opvalt is dat de grote schepen naar het Noorden gaan. 

****************************************************** 

Tijdens de jaren ’40 van de 19de eeuw vluchtten veel Ieren weg uit Ierland. Tussen 1840 en 1850 vertrokken naar schatting meer dan twee miljoen inwoners uit Ierland. De mensen die het land verlieten zouden niet meer terugkomen, maar een leven opbouwen in de Verenigde Staten. Wat  dreef de Ieren om hun heil ergens anders te gaan zoeken?

Barre omstandigheden in Ierland

De leefomstandigheden in Ierland rond het midden van de 19de eeuw waren bar en boos. De bevolking nam snel toe, maar dit was niet bepaald gunstig. Ongeveer driekwart van alle arbeiders zat zonder werk en door de stijging van beschikbare arbeidskrachten groeide dit percentage gestaag. Door de toenemende bevolkingsdruk was het bovendien lastig om een goede woning te vinden. Vaak werden grote gezinnen in kleine kamertjes bijeen gestopt, waardoor de kans op ziektes erg groot was. Onder barre omstandigheden moesten de Ieren zichzelf staande zien te houden.

Strenge regels voor katholieken

Naast dit alles moesten Ierse katholieken zich aan strenge regels houden. Het overgrote merendeel (tegen de 75%) van de Ierse bevolking was aan het begin van de 19de eeuw katholiek, maar zij werden niet als gelijkwaardige burgers behandeld. Ierland maakte vanaf het begin van de negentiende eeuw onderdeel uit van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. De Anglicaanse kerk werd daarom ook geïntroduceerd in Ierland. De Engelse kerk en -overheid hadden speciale regels voor de katholieke Ieren ingesteld, de Penal Laws. Door deze regels mochten katholieken geen land bezitten, niet stemmen en geen rol vervullen in de politiek. Ook mochten ze geen onderwijs volgen en geen beroep leren. De katholieken hadden in deze samenleving weinig kans iets van hun leven te maken.

Afhankelijk van de aardappel

De arme Ierse bevolking was sinds ongeveer het jaar 1800 afhankelijk van de aardappel. De aardappel groeide goed en bevatte genoeg voedingsstoffen om in leven te blijven. Veel arme Ieren begonnen kleine boerderijtjes (cottages) op  het grondgebied van een landheer en betaalden hun huur in aardappels. Deze boerderijtjes waren vaak erg klein (0.4 tot 2 hectare) en de boeren konden amper in hun eigen levensonderhoud voorzien. De verkoop van hun producten bracht net genoeg op om het hoofd bovenwater te houden.

Aardappel hongersnood van 1845

 

De Ieren waren erg afhankelijk geworden van aardappels en dit werd pijnlijk zichtbaar tijdens de Ierse aardappelhongersnood van 1845. Een groot gedeelte van de oogst mislukte dat jaar door een aardappelziekte en tot 1849 zou geen enkele oogst slagen. Er werd in Ierland maar één aardappelsoort gebruikt: de Irish Lumper. Omdat de Ieren vrijwel overal dit type aardappel gebruikten kon de ziekte eenvoudig de oogst besmetten. De aardappel was het enige product dat de kleine cotters in leven had gehouden en toen deze wegviel werden de Ierse boeren door hun landheren in de steek gelaten of van hun land gestuurd. Het hielp niet dat de landheren ondertussen gewoon doorgingen met de internationale handel in boter, melk en graan, waardoor in het eigen land niets overbleef voor de bevolking.

De Ieren vertrekken. Waarheen ?

Hongersnood, slechte leefomstandigheden en onderdrukking waren de oorzaken van de Ierse migratie. Velen gingen naar Engeland, om vervolgens door te reizen naar de Verenigde Staten wanneer ze genoeg geld hadden voor de overtocht. De Ieren hoopten aan de andere kant van de Atlantische Oceaan een nieuw leven te kunnen opbouwen en een frisse start te maken, maar de kans daarop was klein. De migranten waren ongeschoold en hadden geen vak geleerd. Ze hadden geen geld, geen kleren en hiernaast geen idee wat hen in het nieuwe land te wachten stond.

Kofferschip

De term kofferschip (coffin ship) duidt op het type schip dat werd gebruikt om de Ieren naar de Verenigde Staten te vervoeren. Op de schepen was weinig ruimte en was geen toegang tot voedsel en drinkwater. Vanwege de slechte hygiënische omstandigheden brak er ook geregeld een ernstige ziekte uit aan boord. Een bekend voorbeeld is de tyfusepidemie uit 1847, waarbij ook Canada werd besmet. Circa 30% van de passagiers overleefde de overtocht niet. Naar verluidt zwommen haaien achter de schepen aan, omdat er zoveel lijken overboord gegooid werden. Wanneer je als Ier aan boord klom van een kofferschip was dat niet uit luxe, maar omdat je ten einde raad was.

Gevolgen voor Ierland.

De gevolgen voor Ierland waren desastreus. Het land verloor in deze periode 2 miljoen inwoners; 1 miljoen aan de gevolgen van ziekte of ondervoeding en 1 miljoen aan emigratie. Het land had voor de hongersnood  (1841) naar schatting 8,1 miljoen inwoners, tien jaar later waren nog 6,5 miljoen mensen over. De Ieren die achterbleven waren echter wakker geschud en het politieke en culturele landschap van het land zou in de jaren daarop enorm veranderen. De Ieren voelden zich niet langer gehoord door Groot-Brittannië en zouden zich nog geen eeuw later, in 1922, onafhankelijk verklaren. De grote Ierse migratie naar de Verenigde Staten is daarmee een cruciaal onderdeel van de Ierse geschiedenis.

 ***********************************************************

Ze, de Nederlanders,  worden uitgezwaaid door Hildegard. Onderweg begint Odile alvast met de citroen. Als zij ligt strijkt meermalen een hand langs haar been. Ze kan niet zien wie. Er zijn veel zeezieken, de latrines vies en ziektes. Stank ook.

Odile denkt aan het verhaal van haar moeder, die in Bieb taalles kreeg van Gaston. Daar ontstond nieuwsgierigheid naar seksualiteit met als gevolg: zwangerschap. Gaston was echter getrouwd. Moeder zag in hem een leuke vader. Zij was bang geweest dat Odile afgenomen zou worden.

Aan boord proberen mensen met doeken plekken te reserveren.. Een vrouw overlijdt en gaat de zee in. Later ook 4 koeien. Koben vergelijkt de situatie met die van de Ark van Noah.Hij en anderen roepen God aan als het een week windstil is. Totale tocht ca. 7 weken.

Odile is mogelijk zwanger en Koben denkt dat ze vreemd is gegaan. Een leugen. Prosper is inmiddels matroos, die kan lezen en schrijven. Hij wil blijven varen. De moeder van Odile wil een koele plek en gaat naar het verboden bovendek. Daar ontmoet zij een wereldreiziger. Hij heeft een luxe hut en neemt haar mee. 5 dagen. Hij vertelt zijn verhalen. Hij wil verder reizen, maar moeder blijft bij Odile in de buurt. Odile ontmoet een kruidendokter, Hamel. Ze lachen. Koben jaloers. Prosper leest het contract hardop voor en daar wordt gesproken van schuld inlossen. Dat is niet de gangbare formulering.

Als de kustlijn in beeld komt groeit het verlangen naar een grote schoonmaakbeurt. 3 koeien hebben de reis overleefd. Ze zien goudgele stranden en palmen. De rivier kleurt de zee bruin.

 Ze gaan met bootjes de rivier op. Het ziet er allemaal armoedig uit. Houten hutjes en een stenen huis. De moeder van Odile spreekt wat Spaans en dat helpt in de communicatie. In een kantoortje krijgen ze wat vieze onbekende bankbiljetten.

De inwoners eten vruchten. Verboden vruchten zegt Koben wantrouwig.

Het voelt hier als meedoen aan een spel waarvan je de spelregels niet kent. 

**************************************************************** 

Rond 1850 emigreerden tienduizenden Ieren naar Zuid-Amerika, met name gedreven door de Grote Hongersnood (1845–1852). Veruit de meesten vestigden zich in Argentinië, waar de grootste Ierse gemeenschap buiten de Engelstalige wereld ontstond. 

De Ierse migratiestroom in de praktijk:

• Locaties en aantallen: Tussen 1830 en 1930 arriveerden er zo'n 45.000 Ieren in Buenos Aires, met de grootste piek tussen 1850 en 1870. 
• Leven als 'Gaucho': Veel migranten uit provincies als Westmeath en Wexford vestigden zich op de uitgestrekte graslanden van de pampa's. Ze werden daar succesvolle schapenboeren (vaak puesteros genoemd), landeigenaren en cowboys. 
• Andere bestemmingen: Naast Argentinië trokken kleinere aantallen Ieren naar Brazilië, Uruguay en andere Caribische en Zuid-Amerikaanse landen als handelaren, militairen en kolonisten. 

Reizen en omstandigheden:

• De reisroute: In tegenstelling tot de overtocht naar Noord-Amerika reisden de meesten niet rechtstreeks, maar vertrokken ze vanuit de haven van Liverpool naar de Río de la Plata.
• Motivatie: Hoewel velen de honger ontvluchtten, was de oversteek naar Zuid-Amerika vaak duurder dan die naar de Verenigde Staten. Veel Ieren kozen bewust voor Argentinië vanwege de mogelijkheid om er relatief goedkoop landbouwgrond te verwerven. [1]
• Cultuurbehoud: De Ieren in Zuid-Amerika integreerden over het algemeen goed in de lokale elite, maar behielden hun Ierse identiteit. Ze stichtten eigen scholen, kerken en gaven Ierse kranten uit. 

************************************************************* 

 Dat alles er niet uitziet als gedacht wordt telkens weer geweten aan de moeder van Odile en haar "gekheid". Maar duidelijk wordt dat zij het steeds beter voor elkaar krijgt, ook voor anderen. Ze is een sterke, creatieve vrouw met breed inzicht.. Ze laat 3 inlanders een paalwoning voor haar bouwen, koopt beklede stoelen en een tafel. Adopteert een van de inlandse jongens, Jomo, zodat zij niet alleen is, spreekt de inlandse taal een beetje en heeft contact met de wereldreiziger die zij af en toe op zoekt en die nog even blijft.

Koben moet daar niets van hebben. Hij blijft God aanroepen en vertrouwen ( armen omhoog ) en de meeste mensen vinden daar steun in. De praktisch man - die ook de leiding krijgt ( onder protest Koben - net Trump )- is Jakob de timmerman , Hij zorgt via de zoon ( zetbaas van vader ) voor houtaanvoer en bouwt eenvoudige huisjes i.p.v. de lemen hutjes. 

 De vader, eigenaar zien ze nooit. Altijd de zoon met zijn geweer. Die drijft een winkel waar op krediet gekocht kan worden. Hij heeft 12 "akkers" uitgelijnd, maar de grond zit vol rotsen en boomwortels. Hij zegt eromheen te laten groeien. Bloemkool plantjes en bonen mislukken. De broodboom plant is wat er groeit.

 

 

Ondertussen vallen er doden . Een valt met hoofd op rots. Besmettelijke ziektes: grootmoeder dood, alle kinderen uit 2 gezinnen dood. Begraafplaats naast het dorp met luifel tegen de regen. Jakob bouwt ook een gemeentehuis, waar Koben en Odile gaan wonen.

De wereldreiziger beklaagt zich namens hen bij de "Maatschappij" die er niet meer is. Hij dreigt met publicatie en regelt zo veel hout, mits er gezwegen wordt.

 

Koben uit zich steeds meer als een soort dominee. Hij is wars van alles wat hij niet kent of vertrouwt. Ook het fruit niet. Hij verwijt de kapotte vaasjes aan Odile. Ze krijgt continu verwijten en afwijzingen. Zo mag zij Anna niet op haar rug dragen. Wel houdt hij er de moed in voor de gemeenschap.Hij wil een jongen, maar krijgt een meisje: Anna. Hij wil ook een zoon, maar er komt steeds meer afstand tussen hen. Onderwijzer Hamel en Odile ontwikkelen een stille liefde, inclusief aanraking. 

 

***************************************************

 

De belangrijkste en meest verwoestende ziekte in de Caraïben rond 1850 met deze symptomen was cholera. Daarnaast kwamen dysenterie en buiktyfus veel voor.

Hier is een overzicht van de ziekte die in die periode in de Caraïben heerste:

1. Cholera

Tussen 1850 en 1856 woedde er een grote tweede cholera-pandemie in het Caribisch gebied. De ziekte werd overgebracht via besmet water en voedsel, vaak verspreid door schepen en troepenbewegingen in de regio. Symptomen: Heftige, waterige diarree (vaak 'rijstwater' genoemd) en hevig braken, wat leidde tot extreme uitdroging. Gevolgen: De uitdroging was zo hevig dat slachtoffers binnen enkele uren konden overlijden.

2. Dysenterie (Rode loop)

Dit was een darminfectie die endemisch was in de Caraïben, vooral onder slechte sanitaire omstandigheden. Symptomen: Slijmerige en bloederige diarree, hevige buikkrampen, koorts en braken. Gevolgen: Veroorzaakte massaal uitdroging en verzwakking van het lichaam.

3. Buiktyfus

Tyfus (destijds vaak gegroepeerd met andere darmkoortsen) werd eveneens verspreid via slechte hygiëne en besmet water. Symptomen: Hoge koorts, braken, ernstige diarree en uitputting.

 *************************************************************

 De ziektes leidden ertoe dat de populatie gehalveerd werd en dat er arbeidskrachten verdwenen. Karige Koben bespaart op eten ( ook bij de zwangerschap ), maar Odile eet goed bij haar moeder. Ook gooit hij haar inkt weg, zodat ze niet kan schrijven en later gooit hij de pen in haar lip. Schrijven doet zij nu ook bij haar moeder. Het is een vervelende dictatoriale man geworden. Odile wil alsmaar de lieve vrede bewaren.

Hamel geeft de kinderen les en ontpopt zich als een medisch verzorger. Koben wil een ochtendgebed en een Reidans op het plein. Koben bemoeit zich met de lesstof, maar Hamel sluit een geheim verbond met zijn leerlingen en geeft ook andere kennis door, die zij in hun hart moeten bewaren. Koben beschuldigt regelmatig anderen terwijl hij zichzelf projecteert.

De 3 Scheven verliezen hun koeien ( gaven geen melk meer en weigerden planten te eten ) ook dood. Ze gaan nu alle drie aan de alcohol met dodelijke gevolgen. 

10 mannen willen terug maar Jakob zet ze aan het werk.. Hij betaalt hen daarvoor.De mandenvlechter vindt nieuwe materialen en maakt ook een wieg voor Anna. De rest wordt verkocht. 

Het dorp heet: "Nieuwe Spruit". 

 De smid wil niet boeren en op zekere dag verdwijnt hij. Niemand weet waarheen.

 

Jomo heeft een boot. Hamel wordt ziek, vermoedelijk malaria. Begraven bij huis moeder. Koben blijft Odile verwijten geven over het krijgen van een zoon. Ze geeft aan dat haar lichaam niet meer vruchtbaar is. Hij wil nu een tweede vrouw, waarbij hij een kind krijgt dat wel zijn ogen, maar niet zijn haren heeft. Wel is hij tevreden dat hij nu een opvolger heeft.

Moeder en Odile fantaseren over de grote stad met eindeloze mogelijkheden. De wereldreiziger vertelde erover en gaat weg. Moeder blijft bij Odile en Anna en Jomo. Haar zoon.

 

De oogst valt tegen. Schrapen van wortels voor sap. Conflict zoon met Odile. Die gaat weg. De schulden blijven oplopen . Moestuin mislukt.

 

Na de vechtpartij met Koben bouwt Jakob een nieuw huis vlak bij moeder. Odile en Anna gaan er veel naar toe om te eten en te drinken. Alleen Jakob en Moeder zijn schuldenvrij. Ze willen dat Odile Koben verlaat. Die weigert steeds ook al wordt zij herhaaldelijk vernederd.

 De man van Leida heeft nu een smederij in de stad en een andere vrouw. Leida wordt de prostitué van de Zoon en later de instant voor Odile. 

 

Koben wordt steeds mee sekte leider ( 7 leden ), 2 vrouwen. Odile droomt van vrijages met de overleden Hamel. De kinderen missen zijn lessen. Odile neemt ze over. Koben schrijft voor hoe. Er komt een gevlochten kruis aan het huis hangen. Op het nieuwe balkon doet Koben zijn act. Hij preekt vast te houden aan eigen taal en cultuur. Hij doet aan handoplegging en Anna doet hem na met een klei popje. Later gaat hij harteloos om met speelgoed van Anna.

 

Leida wordt betaald voor haar draagmoederschap en na de geboorte wordt het jochie Kobe jr aan Odile gegeven om op te voeden en de borst te geven. De bevalling is na 7 maanden. ! Opmerkelijk. De zoon blijkt een manipulerende oplichter die teveel vraagt voor levensmiddelen.

 

 

 

Dan komt zijn vader, die geeft hem ervan langs en kapt met het hele project ( de Maatschappij had het al afgestoten, die investeren liever in het Noorden ).

Iedereen kan naar zijn plantage komen om te wonen en te werken zonder de ellende van deze plek. Odile zegt het Kobe, die weigert. Geen dagloner !

 

Moeder treedt als vertaler op bij de eigenaar, die Kobe negeert. Hij scheldt iedereen zijn schulden kwijt, de zoon gaat mee naar huis. De bewoners plunderen de winkel en loods. 

 

 

 

Kasboek verbrandt. Einde project. 

 

Beer ( soort lijfwacht ) zal in opdracht van Koben alles eerlijk verdelen. Odile moet de winkel fatsoeneren en nieuwe prijzen bepalen. Anna plaagt Junior, die dat niet leuk vindt.Schilderij met Suzanne en de glurende ouderlingen. Kakkerlakken. Meel met wormpjes. De jenever blijft voor Koben ( goede voorbeeld ). Jakob komt zijn hout ophalen.Hij wil deel opbrengst van het hout, Jakob negeert hem. Prosper is weer in Nederland om zijn broer te vervangen. 

 

Leida wil jenever. Ze wil meer eten. Ze rooft de winkel leeg. Alles naar buiten. Kinderen moeten het naar haar huis brengen. Geen zin meer in Koben en Odile. Ze negeert Junior.

 

Odile ziet een kuil met de Zoon daarin. Dood en begraven. Paniek. Heb je Koben vermoord ? Harde klap. Zoon doodgeschoten. Verbranden zegt Koben en maakt een brandstapel . 

 

Vader komt met 6 gewapende mannen. Odile en de 2 kinderen verstoppen zich. Er komen mensen het huis in. Nacht. Jakob roept en moeder is er ook . Alle bewoners verplicht mee naar de plantage. Koben wordt doodgeschoten door de vader ( als moordenaar van zijn zoon ). In werkelijkheid heeft moeder de zoon doodgeschoten omdat het het meisje Minke verkrachtte.

 

Opschrift: hij is de enige.

 

Later: 

 

Anna is inmiddels getrouwd en spreekt geen Nederlands meer. Junior werkt op de kade met Jomo als vader. Moeder is dood na ziekbed. Jakob heeft groot houtbedrijf. 

 

Veel projecten in Zuid en Midden Amerika mislukten . Er kwamen ook veel Belgen in Guatemala, Zeeuwen in Brazilië en Boeroes, Nederlanders ( inspiratie van dit boek ? ) in Suriname.