Bij de laatste bijeenkomst van de boekenclub viel de primaire keuze op De Laatste Kathaar van Robert Bridgeman. Nummer 2 werd dit boek. Een goede reden om het te gaan verkennen en ervaring op te doen.
Het is 1847. Een meisje woont samen met haar wat extravagante moeder op een huurkamer. Moeder maakt met de hand bijzondere kleding, die echter niet goed verkoopt door de opkomst van de textielindustrie. Moeder is niet gelovig en als er een processie voorbij komt met relikwieën verstoord zij deze. Ze wordt naar een psychiatrische kliniek gebracht.haar dochter van 17 heeft geen inkomen en geen dak boven haar hoofd. Zij ontmoet een boer: Koben. Zij mag bij hem in huis komen wonen en voor het huishouden en de boerderij zorgen. Koben is een man van heel vaste principes, wat hinderlijk is voor Odile.
De hoofdpersoon heet Odile. Ze is redelijk jong, en was nog jonger toen ze trouwde met de iets-van-dertig-jaar-oudere Koben. Hem heeft ze ontmoet op de kermis, net nadat haar moeder naar een gesticht was gebracht. We zitten ergens midden 19e eeuw.
Hoewel hun huwelijk niet súper gezellig, romantisch of sprookjesachtig is, gaat het lange tijd prima. Odile en Koben bewonen samen een aardappelboerderij en ze overleven. Maar als de oogsten beginnen te mislukken en alles steeds duurder wordt, kunnen ze hun hoofd nauwelijks boven water houden.
Ze proberen op alle mogelijke manieren geld te verdienen. Odile geeft bijvoorbeeld schrijflessen aan kinderen ( probeert het Koben ook te leren, maar die is eigenwijs ). Ook is hij jaloers op buitenstaanders die voor de les komen. Uiteindelijk moeten ze in 1847 toch hun boerderij verlaten.
Koben wilde een kind, want God heeft hen bijeengebracht. Hij wil "een vlees worden".Na de geslachtsdaad moet zij een half uur met haar benen omhoog in de bedstee blijven liggen. Deurtje dicht want het beeld vind hij niet netjes.
Odile ziet haar moeder lange tijd niet. Dan ziet zij haar achter de tralies van een isoleercel ( opstandig ). Het eten is vies, de ruimtes smerig, veel laudanum gebruik en weinig frisse lucht. Alleen als de regenten komen vind er een upgrade plaats. De brieven van moeder worden verscheurd omdat het een aanklacht is tegen het systeem.
Een zekere Hildegard regelt bezoekjes voor Odile en moeder geeft haar de aanklachten mee. Odile gaat naar een regentes. Die vertelt dat Odiles grootouders de rekening betalen, maar verder niets met haar te maken willen hebben.
Als de oogst mislukt stelt de pachtheer Koben verantwoordelijk. In feite is het een schimmel. Hij moet na 6 maanden weg zijn. Koben denkt dat het komt door Odiles moeder. Een boze geest. Hij blijft gedeprimeerd in bed liggen. Het is de aankondiging van een grote hongersnood, die b.v. in Ierland 100.000 mensen kostte.
Hoewel het boek over emigrerende Nederlanders gaat en niet over ( door mij aanvankelijk veronderstelde Ieren ) vind ik de sfeer van Fields of Athenry er wel bij passen. Hier wordt vader opzettelijk "geëmigreerd" naar Australië. Extreme hongersnood. Uitbuiten mag wel, stelen niet.
Er komt een bijeenkomst om mensen te werven voor Amerika. Of naar het Noorden, of naar het Zuiden. Na overleg kiezen ze voor het zuiden. Een leerling van Odile, Prosper, gaat mee als adoptiezoon. Ook moeder gaat mee op eigen gelegenheid, maar wel met hetzelfde schip. Gezondheidstest vooraf ( blinde jongen mag niet ).
Ze krijgen grond, een huis en een boottocht als lening, die binnen een jaar afbetaald moet met 5 % rente. De grondopbrengst moet heel goed zijn.
Hand en ruimbagage. Citroenen en eieren in kalk meenemen. Vaasjes Koben als ruilmiddel. Matras van stro. Ze verkopen hun meubelen.
Eieren in kalk (of 'waterglas') meenemen is een eeuwenoude methode om eieren maandenlang houdbaar te houden. Het principe draait om het luchtdicht afsluiten van de poriën in de eierschaal, waardoor bacteriën geen kans krijgen en het ei niet bederft. 12-18 maanden.
Er is een waarschuwing voor zeeziekte ( neem citroen en gember ). Odile neemt het niet serieus. Ze brengen de nacht door in een smerig logement. Prosper is enthousiast en weet veel van schepen. Jakob ontmoet Koben en ze overleggen voor een bestuur daar. Jakob is timmerman. Ook is er een smid.
Wat opvalt is dat de grote schepen naar het Noorden gaan.
******************************************************
Tijdens de jaren ’40 van de 19de eeuw vluchtten veel Ieren weg uit Ierland. Tussen 1840 en 1850 vertrokken naar schatting meer dan twee miljoen inwoners uit Ierland. De mensen die het land verlieten zouden niet meer terugkomen, maar een leven opbouwen in de Verenigde Staten. Wat dreef de Ieren om hun heil ergens anders te gaan zoeken?
Barre omstandigheden in Ierland
De leefomstandigheden in Ierland rond het midden van de 19de eeuw waren bar en boos. De bevolking nam snel toe, maar dit was niet bepaald gunstig. Ongeveer driekwart van alle arbeiders zat zonder werk en door de stijging van beschikbare arbeidskrachten groeide dit percentage gestaag. Door de toenemende bevolkingsdruk was het bovendien lastig om een goede woning te vinden. Vaak werden grote gezinnen in kleine kamertjes bijeen gestopt, waardoor de kans op ziektes erg groot was. Onder barre omstandigheden moesten de Ieren zichzelf staande zien te houden.
Strenge regels voor katholieken
.jpg)
Naast dit alles moesten Ierse katholieken zich aan strenge regels houden. Het overgrote merendeel (tegen de 75%) van de Ierse bevolking was aan het begin van de 19de eeuw katholiek, maar zij werden niet als gelijkwaardige burgers behandeld. Ierland maakte vanaf het begin van de negentiende eeuw onderdeel uit van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. De Anglicaanse kerk werd daarom ook geïntroduceerd in Ierland. De Engelse kerk en -overheid hadden speciale regels voor de katholieke Ieren ingesteld, de Penal Laws. Door deze regels mochten katholieken geen land bezitten, niet stemmen en geen rol vervullen in de politiek. Ook mochten ze geen onderwijs volgen en geen beroep leren. De katholieken hadden in deze samenleving weinig kans iets van hun leven te maken.
Afhankelijk van de aardappel
De arme Ierse bevolking was sinds ongeveer het jaar 1800 afhankelijk van de aardappel. De aardappel groeide goed en bevatte genoeg voedingsstoffen om in leven te blijven. Veel arme Ieren begonnen kleine boerderijtjes (cottages) op het grondgebied van een landheer en betaalden hun huur in aardappels. Deze boerderijtjes waren vaak erg klein (0.4 tot 2 hectare) en de boeren konden amper in hun eigen levensonderhoud voorzien. De verkoop van hun producten bracht net genoeg op om het hoofd bovenwater te houden.
Aardappel hongersnood van 1845
De Ieren waren erg afhankelijk geworden van aardappels en dit werd pijnlijk zichtbaar tijdens de Ierse aardappelhongersnood van 1845. Een groot gedeelte van de oogst mislukte dat jaar door een aardappelziekte en tot 1849 zou geen enkele oogst slagen. Er werd in Ierland maar één aardappelsoort gebruikt: de Irish Lumper. Omdat de Ieren vrijwel overal dit type aardappel gebruikten kon de ziekte eenvoudig de oogst besmetten. De aardappel was het enige product dat de kleine cotters in leven had gehouden en toen deze wegviel werden de Ierse boeren door hun landheren in de steek gelaten of van hun land gestuurd. Het hielp niet dat de landheren ondertussen gewoon doorgingen met de internationale handel in boter, melk en graan, waardoor in het eigen land niets overbleef voor de bevolking.
De Ieren vertrekken. Waarheen ?
Hongersnood, slechte leefomstandigheden en onderdrukking waren de oorzaken van de Ierse migratie. Velen gingen naar Engeland, om vervolgens door te reizen naar de Verenigde Staten wanneer ze genoeg geld hadden voor de overtocht. De Ieren hoopten aan de andere kant van de Atlantische Oceaan een nieuw leven te kunnen opbouwen en een frisse start te maken, maar de kans daarop was klein. De migranten waren ongeschoold en hadden geen vak geleerd. Ze hadden geen geld, geen kleren en hiernaast geen idee wat hen in het nieuwe land te wachten stond.
Kofferschip
De term kofferschip (coffin ship) duidt op het type schip dat werd gebruikt om de Ieren naar de Verenigde Staten te vervoeren. Op de schepen was weinig ruimte en was geen toegang tot voedsel en drinkwater. Vanwege de slechte hygiënische omstandigheden brak er ook geregeld een ernstige ziekte uit aan boord. Een bekend voorbeeld is de tyfusepidemie uit 1847, waarbij ook Canada werd besmet. Circa 30% van de passagiers overleefde de overtocht niet. Naar verluidt zwommen haaien achter de schepen aan, omdat er zoveel lijken overboord gegooid werden. Wanneer je als Ier aan boord klom van een kofferschip was dat niet uit luxe, maar omdat je ten einde raad was.
Gevolgen voor Ierland.
De gevolgen voor Ierland waren desastreus. Het land verloor in deze periode 2 miljoen inwoners; 1 miljoen aan de gevolgen van ziekte of ondervoeding en 1 miljoen aan emigratie. Het land had voor de hongersnood (1841) naar schatting 8,1 miljoen inwoners, tien jaar later waren nog 6,5 miljoen mensen over. De Ieren die achterbleven waren echter wakker geschud en het politieke en culturele landschap van het land zou in de jaren daarop enorm veranderen. De Ieren voelden zich niet langer gehoord door Groot-Brittannië en zouden zich nog geen eeuw later, in 1922, onafhankelijk verklaren. De grote Ierse migratie naar de Verenigde Staten is daarmee een cruciaal onderdeel van de Ierse geschiedenis.
***********************************************************
Ze, de Nederlanders, worden uitgezwaaid door Hildegard. Onderweg begint Odile alvast met de citroen. Als zij ligt strijkt meermalen een hand langs haar been. Ze kan niet zien wie. Er zijn veel zeezieken, de latrines vies en ziektes. Stank ook.
Odile denkt aan het verhaal van haar moeder, die in Bieb taalles kreeg van Gaston. Daar ontstond nieuwsgierigheid naar seksualiteit met als gevolg: zwangerschap. Gaston was echter getrouwd. Moeder zag in hem een leuke vader. Zij was bang geweest dat Odile afgenomen zou worden.
Aan boord proberen mensen met doeken plekken te reserveren.. Een vrouw overlijdt en gaat de zee in. Later ook 4 koeien. Koben vergelijkt de situatie met die van de Ark van Noah.Hij en anderen roepen God aan als het een week windstil is. Totale tocht ca. 7 weken.
Odile is mogelijk zwanger en Koben denkt dat ze vreemd is gegaan. Een leugen. Prosper is inmiddels matroos, die kan lezen en schrijven. Hij wil blijven varen. De moeder van Odile wil een koele plek en gaat naar het verboden bovendek. Daar ontmoet zij een wereldreiziger. Hij heeft een luxe hut en neemt haar mee. 5 dagen. Hij vertelt zijn verhalen. Hij wil verder reizen, maar moeder blijft bij Odile in de buurt. Odile ontmoet een kruidendokter, Hamel. Ze lachen. Koben jaloers. Prosper leest het contract hardop voor en daar wordt gesproken van schuld inlossen. Dat is niet de gangbare formulering.
Als de kustlijn in beeld komt groeit het verlangen naar een grote schoonmaakbeurt. 3 koeien hebben de reis overleefd. Ze zien goudgele stranden en palmen. De rivier kleurt de zee bruin.
Ze gaan met bootjes de rivier op. Het ziet er allemaal armoedig uit. Houten hutjes en een stenen huis. De moeder van Odile spreekt wat Spaans en dat helpt in de communicatie. In een kantoortje krijgen ze wat vieze onbekende bankbiljetten.
De inwoners eten vruchten. Verboden vruchten zegt Koben wantrouwig.
Het voelt hier als meedoen aan een spel waarvan je de spelregels niet kent.
****************************************************************
- Locaties en aantallen: Tussen 1830 en 1930 arriveerden er zo'n 45.000 Ieren in Buenos Aires, met de grootste piek tussen 1850 en 1870.
- Leven als 'Gaucho': Veel migranten uit provincies als Westmeath en Wexford vestigden zich op de uitgestrekte graslanden van de pampa's. Ze werden daar succesvolle schapenboeren (vaak puesteros genoemd), landeigenaren en cowboys.
- Andere bestemmingen: Naast Argentinië trokken kleinere aantallen Ieren naar Brazilië, Uruguay en andere Caribische en Zuid-Amerikaanse landen als handelaren, militairen en kolonisten.
- De reisroute: In tegenstelling tot de overtocht naar Noord-Amerika reisden de meesten niet rechtstreeks, maar vertrokken ze vanuit de haven van Liverpool naar de Río de la Plata.
- Motivatie: Hoewel velen de honger ontvluchtten, was de oversteek naar Zuid-Amerika vaak duurder dan die naar de Verenigde Staten. Veel Ieren kozen bewust voor Argentinië vanwege de mogelijkheid om er relatief goedkoop landbouwgrond te verwerven. [1]
- Cultuurbehoud: De Ieren in Zuid-Amerika integreerden over het algemeen goed in de lokale elite, maar behielden hun Ierse identiteit. Ze stichtten eigen scholen, kerken en gaven Ierse kranten uit.
*************************************************************
Dat alles er niet uitziet als gedacht wordt telkens weer geweten aan de moeder van Odile en haar "gekheid". Maar duidelijk wordt dat zij het steeds beter voor elkaar krijgt, ook voor anderen. Ze is een sterke, creatieve vrouw met breed inzicht.. Ze laat 3 inlanders een paalwoning voor haar bouwen, koopt beklede stoelen en een tafel. Adopteert een van de inlandse jongens, Jomo, zodat zij niet alleen is, spreekt de inlandse taal een beetje en heeft contact met de wereldreiziger die zij af en toe op zoekt en die nog even blijft.
Koben moet daar niets van hebben. Hij blijft God aanroepen en vertrouwen ( armen omhoog ) en de meeste mensen vinden daar steun in. De praktisch man - die ook de leiding krijgt ( onder protest Koben - net Trump )- is Jakob de timmerman , Hij zorgt via de zoon ( zetbaas van vader ) voor houtaanvoer en bouwt eenvoudige huisjes i.p.v. de lemen hutjes.
De vader, eigenaar zien ze nooit. Altijd de zoon met zijn geweer. Die drijft een winkel waar op krediet gekocht kan worden. Hij heeft 12 "akkers" uitgelijnd, maar de grond zit vol rotsen en boomwortels. Hij zegt eromheen te laten groeien. Bloemkool plantjes en bonen mislukken. De broodboom plant is wat er groeit.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten