Elif Shafak, de Bastaard van Istanbul.

Onderstaand boek is in de boekenclub gekozen als boek van de maand.

 

Het verhaal: 

 

 Kaneel.

 

 

Elk hoofdstuk heeft de naam van een "gerecht". hya

 

Ik maak kennis met Zehila, de jongste van 4 zussen. Ze is boos. Over de regen ( vloek nooit naar wat uit de hemel komt ), de seksistische taxichauffeur, de bergen afval, de bouwputten en de modder van Istanbul. Als de regen stopt kalmeert ze. Ze heeft pikzwart krullend haar, stevige schouders en is voor Turkije wel modern gekleed: hoge hakken, minirokken en een blouse die haar borsten ruimte geven. In haar neus een glanzende ring, die ze zelf geplaatst heeft. Als representante van Madonna is het niet vreemd dat ze aandacht trekt. Dat wekt woede op en ze beschrijft hoe de adrenaline uit haar buik naar haar maag gaat en dat dat potentieel tot de moord op een man zou kennen leiden. Kortom: ik heb een beeld.

 

Op dit moment is Zehira 19. Zij is zwanger en overweegt een abortus. En ze heeft geen man. Dat levert schaamte op en een bastaard ( soort losse tand in gebit ). 

 In Turkije kent men voor vrouwen gouden, zilveren en koperen regels. Gedragsregels.  Ze besluit naar de abortusklinkiek te gaan, maar tijdens de verdoving hoort zij het gebed van de minaret ( electronisch ) en fluistert iemand in haar oor het kind te laten leven, omdat het een belangrijke rol gaat spelen. Zehira blijft krijsen tijdens de verdoving en de arts besluit het uit te stellen.

Het lijkt erop dat ze zich innerlijk met alle kracht verzet tegen het aborteren van een "druppel". 

 

Ze gaat naar huis. Aan tafel zitten haar moeder Gülsum en zussen. Banu, de oudste, Feride en Cevriye daartussen, Zehira de jongste. Familie Kazanci .

Iedereen kan goed koken. Zij heeft het liefst de groene gevulde paprika's die ieder op eigen wijze klaarmaakt.

 

 Haar oudste zus is heel dik. Zelfs water zet zich vast in vet. Een andere wendt steeds psychische aandoeningen voor die zij koestert ( wisselende kapsels ). Zij studeert fysische geografie en is gek op rampzalig nieuws.

Zehira meldt de zwangerschap en het besluit dat Istanbul er een bastaard bij krijgt. Ze weigert de vader te noemen. Verwijten alom, omdat zij er als een hoer bij loopt. Schande !

 

Er zijn op Mustafa ( haar broer ) geen mannen in de familie. Er volgt een opsomming van jongens en mannen die te vroeg zijn overleden. Een, die gezond leefde om de vloek te voorkomen kreeg een betonblok op zijn hoofd. Het gevolg: Mustafa werd aan alle kanten beschermd, wat hem thuis tot koning maakte, maar daarbuiten een uitgekotste draak. Tot zijn 8 ste liet men zijn haar groeien en noemde men hem meisje om zo het boze oog af te weren. Bij de geboorte van Zefira hoopte men op een tweede jongen.

 

 

Het boze oog is

een geloof dat een schadelijke blik, vaak geworteld in afgunst, ongeluk, tegenspoed of ziekte kan veroorzaken bij anderen, vooral bij kinderen. Bescherming wordt gezocht in amuletten, zoals deze blauwe steen: nazar bonsugu (Turkse blauwe oog), die negatieve energie afweren, en in culturen worden ook rituelen zoals spugen of het gebruik van kruiden toegepast. Dit is een oud en wijdverbreid bijgeloof dat al in Mesopotamië en het oude Griekenland bestond, en voorkomt in veel culturen rond de Middellandse Zee en het Midden-Oosten. 

 

  

Als Mustafa 18 is gaat hij naar Arizona om landbouwtechniek te studeren. Daar ontmoet hij Rose, die haar ex Barsam , een Armeniër, heeft verlaten. Zij hebben een dochter Armanoush. 

 

 Daarna begint een verhandeling over hun 2 katten met een eigen karakter: Pascha 3, een langharige pers met edel gen en de geelbruine straatkat met een straatgen.

 

  Pascha is rustig en waardig, Sultan is levendig en nieuwsgierig.

Daarna is het tijd voor het toetje: rijstpudding met geschaafde kokos. Kaneel was beter geweest. Vergeten dus.

 

H 2.

 

Kikkererwten.

 

We zijn bij Rose in Arizona. Zo loopt in de supermarkt en verzamelt voedsel en snoep terwijl ze op zoek is naar luiers. Zij heeft haar dochter in de auto achtergelaten en voelt schuld. Ze wordt steeds dikker, maar houdt van haar oren, die even groot blijven. Zij weet niet of zij het type is van een appel of peer. Zelf ziet zij zich meer als een mango.

Ze heeft een reputatie van slordige huisvrouw en vreselijke moeder. Ze is gescheiden van Barsem en verwacht zo een nieuwe vrouw te worden. in de Armeense familie voelde ze zich een buitenstaander. Het huwelijk duurde 1 jaar en 8 maanden. De familie wil graag haar dochter adopteren. 

Rose, die last heeft van nahuwelijkse wrok, is de Armeense keuken spuugzat. Ze gaat hamburgers, hotdogs en kikkererwten klaar maken. In de supermarkt ontmoet zij Mustafa. Bij de kikkererwten. Hij zegt dat hij uit Istanbul komt, maar weet niet waar dat precies ligt.

Ze heeft een paar dierhoudingen: de trouwe ogen, de verleidelijke poes en een dier wat van zich af bijt/ kan bijten. Hij is verlegen en loopt weg. Ze koopt een wereldatlas   om zich in te lezen.En wil liever een eenvoudige naam:  Amy.

 

 Mustafa woonde met een studiegenoot, die van vreemde geluiden ( walvissen ) hield. Hij is eenzaam en veel verwijten over zichzelf. Hij denkt steeds aan Istanbul. Kon hij zijn hoofd maar resetten. Vrouwen waren een mysterie ( ondanks alle zussen ). Hij voelt zich er niet mee verbonden. Heeft wel toenemende lustgevoelens.

Hij werd door zijn vader en door zijn moeder onderdrukt. Verwenning door moeder. Vertrapt door vader. Bespot door zussen. Zehira kan zijn pijn zien. Ze vindt hem een onzekere narcist.

 

 Rose wil vergelding naar haar schoonfamilie en wil dat doen door een relatie met een Turk ( Mustafa ). De vijand. Hierboven het wapen van Armenië, met de berg Ararat als symbool.

 

H3 

 

Suiker.

 

 

 Oom Dicran ( Armenië ) is heel erg dik en neemt toe met jaarringen. Er wordt veel zoets gegeten. De familie vindt dat zij iets moeten doen voor Amy. Barzam is milder. Armeense genocide tijdens WO I. Deze familie woont in San Francisco. Er wordt afgegeven op de kookkunst van Rose: geroosterd vlees met 2 vaste sauzen. Suikerziekte is een bekend verschijnsel.

 

H4.

 

Geroosterde hazelnoten. 

 

 Het verhaal van elk jaar dezelfde appeltaart. Zoet met zure room. Aysa krijgt het elk jaar en wil dat niet meer, zeker nu ze 19 is geworden. Ook in deze Turkse familie worden veel verhalen verteld over anderen. Over zichzelf is geheugenverlies.

Grootmoeder leert Aysa praten tegen planten: de grond is je moeder, het water je vader, wat heb je een mooie kleur. Het "bastaard" zijn kleeft aan haar. Ze probeert met medicijnen zelfmoord te plegen op haar 18de. Mislukt. Daarna gaat zij op in muziek met Johnny Cash als idool, born in a soul of misery. Thirteen.

 

Aysa is niet blij met haar lichaam, een te volle boezem en een haviksneus. Ze heeft het idee dat ze uit losse onderdelen is samengesteld. En dat terwijl moeder Zehila heel mooi is. Ze noemt haar moeder tante.

 

 Een van haar tantes ( Baroe ) houdt zich bezig met helderziendheid ( Tarot, koffiekopjes ), heeft succes en gaat zich ernaar kleden. Ze wil zich meditatief afzonderen en leven als een derwisj. Ze probeert Pascha3 mee te nemen, maar die houdt de ascese na een uur wel gezien en miauwt zich de deur uit. Ze stopt met zichzelf verzorgen en gaat op water en brood. 40 dagen onbereikbaar. Citeert Koranteksten. Vervreemding. Rode hoofdbedekking. Grootmoeder protesteert.

1934  Hoofdbedekking door Ataturk afgeschaft. Vrouwenstemrecht.

Ze heeft 2 dzjinnzs ( goed rechts, zoet, duister links, bitter ) op haar schouders en leest allerlei objecten. 

 

Sjeik Hazelnoot.

Ze wil hazelnoten i.p.v. geld ( gerucht ). Ze leest hazelnoten.

Asya's mantra: Het is hier een gekkenhuis. Vegetariër geworden, wat niet begrepen wordt.

Dan komt de taart toch weer op tafel. 

De hogepriesteres, de toren, onverwachte bezoeker van over de oceaan. 

 

Zehila steeds mooier, haar zusters niet. Opvallend gekleed. Heeft Tattoo-shop.

Tegenstellingen als onderwerp tattoo.

Het management van blijvend hartzeer in diervorm . Soort totem.

Ex geliefde in het lichaam gespoten en ook buiten gelaten.

Ex geliefde verwelkomen, aanvaarden en transformeren.

Zo macht terug na dumping.

Istanbul stad van gebroken harten: succes !

 

H 5. 

 

Vanille.

 

Café Kundera.

 

 In dit café voor Bohemiens en artiesten voelt Aysa zich thuis. Weg van de druk en aanpassing thuis. Hier voelt ze zich vrij tussen haar mensen. Er wordt koffie en alcohol geschonken en veel gerookt.. De aan drank verslaafde caronist is verliefd op haar. Zij is liever hier dan op balletles.

Gelukkig is het in Turkije met alcoholgebruik beter dan in andere islamitische landen.

 

Er wordt ook gediscussieerd over de oorsprong van de naam van het café: Kundera.

Die zou er ooit geweest zijn.

 

 De cartoonist staat onder druk van de overheid. Straf dreigt. Waren we maar een etnische minderheid wordt verzucht, dan waren we wettelijk beschermd. Aysa is de jongste. Ze vertelt dat ze jarig is. Een Tweeling. Er wordt kalm op gereageerd.

 

Ze gaat naar een eerder moment op een eerdere verjaardag. Zehira wil dat ze een demo balletlees. Aysa wil het niet. Niet hier . Boos.

 

H 6

 

Pistachenoten.

 

 

 

Armanoush gaat proberen iets met de liefde te doen. Ze is van grote schoonheid. En ze is heel intelligent. Mannen konden haar niet thuis brengen. Bedmaatje, vriendin, huwelijk. Er gebeurde dus niets.

Deels woont ze in Arizona, deels in San Francisco. Nergens had ze de ware gevonden. Moeder Rose is niet gelukkig. Als dat voelbaar is gaat ze naar haar familie in San Francisco. Daar zijn ook 3 tantes. Met commentaar op het feit dat ze veel leest en te weinig met haar uiterlijk ( gezien haar leeftijd ). Kundera leest zij ook. De familie is bang dat zij zou verdwalen in de fictie. Verbeelding is bedreigend. Armanoush moet zichzelf afremmen.

De hele familie was bijeen om haar afspraakje te zien. Benauwend. 

 

De schrijfster springt wel erg heen en weer in tijd en plaats. Dat is nogal eens verwarrend.
 

Barzam komt ook al kjken wie de minnaar van Armanoush is. Steeds jurken aanpassen. moet ook vestje aan. moest ook nog eten voor ze ging eten. Kataffi. Dessert. Moeder Rose belt ook al. Ze wil dat ze de jongen niet aan de familie laat zien .

 

Matt Hessinger wordt binnengehaald enomringd door de familie. Er wordt veel gepraat. Amy gaat met hem naar een trendy restaurant. Dat valt tegen. De maaltijden zien er uit als kunstwerken van b.v. Rothko en Pollock. Smaken wel goed. Er zit een filosofische gedachte achter. Rose belt haar op. Niet leuk. Geen hartstocht en het blijft beperkt tot een lichte kus. Bij een boekenwinkel vertelt ze honderd uit. Matt zegt dat ze vreemd ruikt . Naar pistachenoten.

 

Thuis ligt er geschild fruit voor haar klaar. Ze gaat chatten op de website Cafe Constantinopel. Heeft bekende tune:

 

 Ze chat met een Baron M.( band ) en anderen over Armenië. De Janitsaren. 

 Elite of Keurcorps van de Turken. Bij wijze van tribuutheffing werden christelijke jongeren van de Balkan bekeerd tot de Islam en besneden. Daarna vervolgden ze hun oorspronkelijke volksgenoten.

 

 

 

 Zij doet ook een test of ze echt Armenisch is en ja....100%. Ze wil een reis naar het verleden maken, maar wordt gewaarschuwd dat naar Istanbul gaan gelijk staat aan arrestatie. Ze voelt zich gesplitst in 2 werelden. zij denkt dat het kan omdat Rose getrouwd is met Mustafa , een Turk. Mustafa zelf heeft niets met zijn familie.

 

 

H 7.

 

Tarwe.

 

Asya heeft als kind elke nacht graankorrels onder haar kussen gehad in de hoop dat het de volgende morgen goudkorrels zouden zijn. Niet dus.  Asya baalt van dit soort terugkerende verhalen. Het doodt de creativiteit. Ze wil wat anders.

Terug in Istanbul. Asya blijft in bed liggen tot ergernis van haar tantes. Ze is bezig met een manifest.  Als Zehira naar haar toe gaat Blijkt dat ze heel veel op elkaar lijken.

De familie is enthousiast over de komst van Amy Asya. niet. Die wordt meteen tot tolk gebombardeerd en krijgt een leeftijdgenoot opgedrongen. Mustafa lijkt niet echt geïnteresseerd in zijn familie ( waar hij vroeger de prins was ). Hij stuurt ansichtenkaarten met cactussen uit Arizona en foto's van een mollige Rose. Echt langskomen of contact is er niet. Toch houdt zijn moeder meer van hem als van zijn 4 zussen.

 Overgrootmoeder Petitma ( ? ) .komt in beeld. Ze wisselt dementerende momenten af met grote helderheid.Asya houdt van haar omdat zij liefde geeft zonder dwang of om iets terug te willen. Zij komt uit Thessaloniki. 1923. Het moment van de uitroep van de Turkse Republiek ( wij zijn geen Arabieren ). Kemal Ataturk wil een moderne maatschappij.

 

 

 Kemal Atatürk ( 1881-1938 ) was een Turks militair, politicus, schrijver en de grondlegger van de Republiek Turkije, waarvan hij de eerste president was ( 1923 ). Tijdens zijn leiderschap ondernam hij zeer ingrijpende progressieve hervormingen, die Turkije moderniseerden tot een seculiere, industrialiserende natie. Iedereen werd verplicht een achternaam aan te nemen.

 

Petitma ontmoet er een gescheiden man met een zoontje. Vrouw weggelopen . Zij is 16, hij 33. Trouwt tegen de wil van de familie. De man is vlaggenmaker ( trendy nationalisme ) en heeft veel liefde te geven ( hij gaf haar alles wat hij kon ). Het zoontje wees haar af. Zij kon zijn gekwelde ziel zien.

Ze hebben geen kinderen ( verwijt omgeving ), maar ze kan heel goed pianospelen, Tsjaikovski, Rachmaninof, Borodin, Bach, Beethoven, Schumann en vooral Wagner. Ze past in geen van de beide gangbare vrouwentypen: de werkers ( in kostuum, kort haar sexloos ) en huisvrouwen ( zachte pasteltinten, jurken, verzorgend ).

Zij organiseert bijeenkomsten waar zij bij conflicten muntlikeur en amandelkoekjes presenteert.

 

 

In 1933 wordt de Mars van de Republiek geïntroduceerd. Zij speelt het bij gelegenheid op de piano. 

  

Haar man blijft periodiek wrokkig en somber m.b.t. zijn eerste vrouw. Daarover en over de kinderloosheid wordt geroddeld. Haar man sterft vroegtijdig en zij ziet daarin het werk van het boze oog. Het is de vloek die zich voortzet in de mannelijke lijn van de familie.

Een bijgeloof verspreid door heel Azië en Zuid Europa. Afweermiddel is de Nazar Boncugu.

 

 

 

 

 

 Asya heeft sex met de getrouwde cartoonist. Zij praat met hem over haar nihilistisch manifest. Ook roken ze samen.. Hij zegt dat hij van haar houdt en haar heel speciaal vind en dat zijn huis geen hoerenkeet is. Als ze in haar zak voelt treft ze daar tarwekorrels tegen het boze oog.

 

H 8

 

Pijnboompitten.

 

Amy krijgt haar bed op de kamer van Asya, zonder overleg. Ze wachten met eten tot ze komt. Onrust Sultan 5. Intussen kijken ze tv: The Apprentice.

 

The Apprentice schijnt z’n licht vooral op de jaren zeventig waarin een nog jonge en onzekere maar ambitieuze Donald Trump het als zoon van een dominante vastgoedontwikkelaar probeert te maken. Maar het is Cohn die Trump vaderlijk onder z’n hoede neemt en hem vormt tot een vastgoed big shot. Mét die drie bekende regels dus en de wijze les dat er in de wereld maar twee soorten mensen zijn: winnaars en verliezers. Om het te maken moet je vooral spelen op de man, niet op de bal. Leerling Trump luistert zó goed, dat diezelfde tips en tricks zich als een boomerang tegen meester Cohn keren. 

 

Eenmaal schatrijk, invloedrijk en super doortrapt schiet Trump zodanig door dat hij z’n (inmiddels doodzieke) mentor op z’n meest kwetsbare moment verraadt, vernedert en laat vallen. Aan het einde van The Apprentice steken Trumps machtsgeilheid, meedogenloosheid en arrogantie ver boven z’n bekende Trump Tower, terwijl van een (al haperend) moreel kompas, medemenselijkheid en uitingen van kwetsbaarheid dan niet meer over zijn. En dan zijn we nog maar bij de jaren tachtig…

 

Amy slaapt uit na een jetlag. Ze is zeer welkom, kijkt wat rond en krijgt haar lievelingsgerecht. De familie vindt haar Armeens zijn interessant en lijkt van die geschiedenis van het Ottomaanse Rijk niets te weten. De geschiedenis begint na 1923. Amy wil het huis van haar grootmoeder bekijken. Zij vertelt hoe haar grootmoeder in San Francisco terecht kwam.

 

Haar vader was een bekend intellectueel. Hij en 234 anderen werden gedeporteerd en geëlimineerd. Zij belandt in Libanon. De Armeniërs worden vervolgd, hongersdood, excecuties.

Vrij recent deed zich dat weer voor:

 

Armenië werd geconfronteerd met een plotselinge toestroom van bijna 100.000 vluchtelingen uit de enclave Nagorno-Karabach. Deze vluchtelingen, van Armeense etnische afkomst, hebben meer dan dertig jaar in de enclave gewoond.

 

 Het huis van grootmoeder is er niet meer. Amy en Asya gaan naar een cafë met uitzicht op de Bosporus. Ze praten niet over sex, mannen en vader. Daat ligt een taboe. Asya vertelt wel over de verstikkende liefde van haar 4 tantes. En de hoge verwachtingen over haar m.b.t. talen leren, vioolles, ballet en lange afstanden lopen ( met haar grote borsten ! ).

 

Ze wisselen hun muzikale voorkeuren uit. Amy klassiek en wereld. Asya Cash en Punk. Turkse pop val buiten de smaak. de Armeense literatuur kent beperkingen door de diaspora in 1909 en 1915. Veel vluchtten naar het Westen. Asya weet niets van de genocide. Ze groeien steeds meer naar elkaar toe. Amy wil naar Kundera, Asya wil de Baron wel zien.

 

Asya noemt haar tantes aan de hand van "kwaliteiten": een helderziende, een tattoo vrouw, een geschiedenislerares en een muurbloempje. Amy wisselt uit met de Baron over de vergeetachtigheid van de Turken ( onbewust gemaakt ).

 

H 10.

 

Amandelen.

 

 Doordeweeks begint het ontbijt bij Kazanci om 06.00 uur. Vrome tante Baroe gaat bidden. Tot 09.30 met elk uur verse thee. Vrije instroom. Het avondeten is collectief.

 

Tante Baroe heeft op beide schouders een Dzjinn. Een zoete en een bittere. De bittere is heel machtig en kan diep in het verleden kijken. Hij was erbij in Armenië en Asya. Bij de nederlaag van keizer Heraklides tegen Yarmoeth, Karel Martel ( doodde 300.000 moslims, Bulaga Khan die de Assassins vernietigde. 

 

Assassijnen verwijst naar een historische Nizari Ismaïlitische religieuze orde uit de Middeleeuwen die bekend stond om politieke moorden, vandaar de term "assassin" (sluipmoordenaar) in veel talen. De grootmeester van de Assassijnen, Ala ad-Din Muhammad, was in december 1255 overleden, en Hulegu stuurde gezanten naar zijn jonge opvolger, Rukn al-Din Khurshah. De nieuwe grootmeester probeerde tijd te winnen, maar zijn forten vielen gestaag in handen van de Mongolen en hij gaf zich op 19 november 1256 over vanuit Maymun-Diz .

 

  

Dat maakt haar helderziend. Zo geneest zij een zwangere vrouw van het boze oog ( nagels in zeep met vloek ). Asya vraagt naar haar vader. Bakoe weet het, maar weigert. Blijkbaar te schokkend. Baroe draagt een amulet die Bitter bij haar houdt. Die afdoen is Bitter vrij laten, waardoor haar gave mogelijk verdwijnt. In contact met het verleden komt er een geur van verrotting in de kamer. Zij gebruikt de H.Koran als tegenwicht.

Vloek van de klimop van de begeerte.

Uw wens is mijn bevel.

  

Baroe heeft geen zin in Tarot, maar wil wel koffie lezen. Een lotsbestemming kan zo in beeld komen. Het is draaien en omkeren van de koffie dat de uitslag geeft.

Zij zegt Amy dat zij een zeer bezorgde vrouw ziet dfie aan haar denkt, rode bruggen en heel veel liefde en eten. Ook bloemen over een graf en een jongeman achter een sluier. 

 

Asya voelt wat gêne over haar losse levenswijze. Ze heeft veel vriendjes, sex met een getrouwde man en haar zelfmoordpoging. Zij neemt Amy mee naar Café Kundera. Die wordt daar hartelijk ontvangen. Ze pakt een "Kunderasfeer "op, die anderen niet ervaren omdat zij er midden in zitten. Er wordt Engels en Turks gesproken en een amandelverkoper brengt zijn waar mee.

Er is nog een nieuwe vrouw, waar Asya onmiddellijk afkeer ervaart. Deze vrouw een tattoo rond haar navel. Zij benoemt allerlei complicaties om haar een slecht gevoel te geven: hiv, huidbeschadiging, vieze inkt, laser, litteken, hepatitus, hartklachten.

 

Zelf wordt ik ziek van het steeds weer herhalen van de status van de scenario schrijver.

 

H 11.

 

Gedroogde abrikozen.

 

Het is dageraad in Istanbul. Sesam bagles. Bakkers en poetsvrouwen staan in het holst van de nacht op. Een andere sociale klasse. Amy is vroeg wakker en zoekt contact met de Baron in Café Constantinopel. Hij constateert dat zij zich temidden van de Avant Garde bevindt.

Van Armeniërs weten ze bijna niets.

Intussen leest Asya Levinas en draait Cash. Ze kan niet tegen stilte.  

De zussen komen aan de beurt. Tante Djedri heeft al 10 jaar nachtmerries. Over school. Diploma ongeldig.Ze heeft haar man verloren door een stroomkabel. Ze wil straf voor de "moordenaar"? Blijft huilen bij foto's van man tot grootmoeder ze weghaalt. Ze is nu lerares Turkse nationale Geschiedenis.

Tante Ferida droomt van de liefde. Is ook angstig en supergevoelig. Altijd onveilig. Ze slikt pillen en maakt patchwork en collages. Vernietigen en opbouwen.

Tante Zehila  draagt korte rokjes, tattoo's Veel verzet. Is 38 ! Ze houdt niet van "breekbare theeglazen". Ze is agnost en tegen treligie.

Tante Baroe. Na de dood van haar 2 zoontjes weg bij man, maar zorgt nog wel voor hem Zij neemt gedroogde abrikozen mee. Hij vraagt of ze blijft ? Neen ! Zij wil met de Dzinn Bitter naar 1915. Voor haar staat een zilveren schaal met water uit Mekka.

 

H 12

 

Granaatappelpitjes.

 

Het verhaal over Sjarmin, die als kind en wees honger heeft, aan tyfes lijdt en onder de luizen zit. Het is de grootmoeder van Amy. Een Turkse vrouw met dochter verzorgen haar en knappen haar op. Armeense wezen worden vervolgd en langskomende plunderaars nemen haat mee om in te ruilen. Zij komt in tehuis in Aleppo en gaat dan naar een school in Istanbul. De kinderen dragen een wit kleed. De jongens worden besneden. Dit verhaal vertelt Bitter aan de waarzegster. Zo kent Istanbul to miljoen verhalen.

 

 

H13.

 

Gedroogde vijgen.

 

Asya en Amy gaan naar de tattoo winkel van Zehila, die een soort relatie heeft met Aram. Asya overweegt vuilnisophaler te worden. Relaxed werk. Waarom iemand een tattoo wil wordt in principe niet gevraagd. Een zanger wil een paarse mug op zijn enkel. En heb je er een, dan wil je er meer. Asam heeft er geen.

Zelia heeft uit woede zelf een piercing in haar neus gemaakt. Symbool van verzet tegen familie. Ze gaan naar de kroeg, passeren travestieten. Ze drinken Raki en witte wijn. Eten eerst Mezzi, dan een lauw gerecht, dan een warm en koffie toe.

 

 

Aram wil wel een tattoo: een omgekeerde vijgenboom, maar omdat dat ongeluk brengt mag het niet van Zehila. als zigeuners met muziek  ( Darbuka, vaasdrum ) komen zingt Aram een poëtisch Armeens lied. Hij wil nooit weg uit Istanbul. 

 

Asya krijgt een sigaret van haar moeder: een wonder. Amy voelt een zindering m.b.t. de verliefdheid op Istanbul.

 

H 14.

 

Water.

 

De aangeschoten meiden draaien Cash heel hard. Amy contact Café Constantinopel om Asya voor te stellen. "A girl named Turk ". Amy is "madam met verbannen ziel ". Daar heeft men gen zin in Turken.

Architekt Shilan wijst erop dat alle moskeën gebouwd zijn door Armeniërs.

Hagia Sophia heeft dienst gedaan als kerk, moskee en museum en weerspiegelt het veranderende religieuze en politieke landschap van de stad. Gebouwd als een christelijke kerk onder Byzantijnse heerschappij, werd het een moskee na de Ottomaanse verovering in 1453. In 1931 werd het geseculariseerd als museum, om in 2020 weer de status van moskee te krijgen. 

Toen Hagia Sophia van kerk in moskee veranderde, werden veel christelijke mozaïeken overpleisterd. Een toegewijde restauratie onthulde echter verbluffende afbeeldingen van bijbelse figuren, engelen en geometrische patronen en bood een kijkje in het Byzantijnse verleden.

De Turken censureren hun eigen geschiedenis.Immers onderdrukkers hebben geen behoefte aan het verleden. Voor de onderdrukten is het verleden het enig dat rest. Baron zegt dat Armeniërs de slachtofferrol graag koesteren.

Asya mist het verleden in haar vader, die voor haar volledig imaginair is. Amy belt Rose. Paniek. Ze heeft niet gezegd naar Istanbul te gaan. Barsam, vader van Amy, belt Rose dat grootmoeder is overleden. Rose vertelt het niet aan Amy. Zij en Mustafa besluiten naar Istanbul te gaan.

Een wonder na 20 jaar. Mustafa is bang voor de vloek van de vroege dood. Water kan daarbij helpen.

H 15.

Gouden Rozijnen.

 

Mustafa, grootmoeders lieveling, komt terug. Het hele huis wordt gepoetst . Zij gaat aan de slag met datgene wat hij ooit het lekkerst vond en gebruikt daarvoor alle ingrediënten die eerder in de hoofdstukken genoemd worden. inclusief sinaasappelschillen.

Er komt een verkoper voorbij, die roept: Gouden Rozijnen.

Asya schrijft haar artikel 10 in haar nihilistisch manifest. Vriendschap versus eenzaamheid. Existentiële eenzaamheid. 

 

Existentiële eenzaamheid is een diepgevoeld, onvermijdelijk gevoel van isolement dat voortkomt uit het besef van je eigen unieke mens-zijn, sterfelijkheid, vrijheid en de zoektocht naar zingeving, zelfs temidden van sociale connecties.

 Het is de eenzaamheid van het "zijn", een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan, en gaat over het niet kunnen delen van ultieme existentiële vragen en kwetsbaarheden met anderen, zoals de onvermijdelijkheid van je eigen dood of het vinden van de zin van je leven. 

Barzam, gefascineerd door religie. Man met zwarte hoed wilde dat hij priester zou worden. Zijn moeder was zwaar tegen. Hij komt nooit meer terug. Vermoedelijk had zij al een zoon verloren. Weer zegt hij niet wat er aan de hand is, maar daalt af in zijn verleden. Hij speelde ooit klarinet en danste derwish wijze. Het is een mytieke, transachtige, medotatieve dans van de Turkse Mevlevi-orde ( Soefi's ). Witgerokte priesters. Inmiddels immaterieel erfgoed.

Aram belt Zelia en wil dat ze bij hem komt. Zij wil niet, ik moet de familie ophalen. Zegt van hem te houden. Tucson, San Francisco, Istanbul. Rose heeft dvd's over Europa bekeken. Was wat verwarrend. Teveel tegelijk.

 

 

Zelia en Amy gaan naar de luchthaven. Asya moet thuisblijven. Baroe stelt haar gerust. ze verspreidt granaatappelpitjes ( robijntjes ). Ze vraagt naar de granaatappelbroche. Banoe schrikt. Bitter: Noah begon met kleine regendruppels, voor alle zonden van de wereld. Geleidelijk aan liep alles onder water.

De dag dat tanta Zelia werd verkracht was geen regenachtge dag. Hemelsblauw terwijl ze werd verkracht. Grote ballon met Kodak. 

Van haar vader moesten alle kamerdeuren open blijven ( geen geheimen ), behalve de badkamer. Familie weg naar begraafplaats. Zij blijft en wil vader vragen warom hij zo hardvochtig was. Kinderen Kazanci leren zichzelf te onderdrukken. Militair aantreden. Afranselingen. Heersende angst voor vader. Een tiran.

 

Buiten de deur was er het beeld van rechtschapenheid, betrouwbaarheid, competentie, bekwaamheid. Asya zou met hem aan het graf willen praten. Het boze oog speelt. Ze wil alleen huilen.  Moeder: harsen benen, niet scheren ( mannen ). Zehila haat het, scheert. Rozenwater. Besef van schoonheid.

 

 

Cassettebandje favoriete transsexuele zangeres, vervolgd door militairen. Hemels gezang en mooie sieraden. Bedreiging Militairen. Mustafa zenuwtrek. Hekel aan haar muziek.

Waarom draag je van die korte rokjes. Zij: Klootzak ! Ga je aftrekken !

Hij onderdrukt zijn sexuele behoeften. Rechterhand voor mooie zaken. Links voor smerig ( masturberen ). Besnijdenis op 8 jaar. Met heel veel mensen. Vader: mannen huilen niet. hij gaat nu eindeloos masturberen, in droom betrapt door ouders. Dit weet Zelia niet. Hij noemt haar een hoer. Ze lacht hem uit. Hun vader is dood. Hij speelt de baas. Schande door gokken. 

 Mustafa verkracht in het gevecht Zehila terwijl hij op haar zit. Korte tijd later blijkt zij zwanger en omdat zij 19 is is abortus een optie.

 

Tanta Banoe pakt de granaatappelbroche, poetst deze. In het midden een "duivenbloed robijn".

Dit is de meest gewilde en zeldzaamste kleur robijn, een diep helderrood met een subtiele blauwe ondertoon. Vernoemd naar de kleur van duivenbloed, oorspronkelijk uit de Mogok-vallei in Birma (Myanmar). Deze edelsteen, een rode variant van korund, staat symbool voor liefde, leven en bescherming en wordt beschouwd als de koning onder de edelstenen.  

 Ze is van de grootmoeder van Amy. Als Shermin met haar broer naar Amerika gaat laat zij de broche met een brief voor hem achter. Ze vraagt vergeving.

Bitter kijkt mee naar het verhaal van Levant, een jongen.

De gouden granaatappelbroche is voor Amy. Hij is van haar grootmoeder, die 4 namen droeg en op 14 jarige leeftijd door hem ( ketelbouwer, vlaggenmaker ) werd opgevangen 

 

Intussen verklaart de cartoonist zijn liefde aan Asya ( hij gaat scheiden en drinkt niet meer ). Rose en Mustafa huren een Toyota Corolla.

 

H 17.

 

Witte Rijst.
 

Er zijn heel veel vragen voor Rose en Mustafa, ook persoonlijke. Waarom Rose geen kinderen ? Mustafa trekt zich steeds meer terug. Mogelijk moet hij nog in het leger ( tot 41 ). Hij is 40. De leeftijd waarop alle mannen in de lijn voor hem stierven. Hij wil weg. Rose niet. Lekker winkelen. Ze negeert zijn erectie in bed. Lekker slapen.

Weer komt de vraag naar de vader van Asya, maar Banoe weigert. Het is aan Mustafa.

 

De tuinman en de dood......P.N.Van Eijk. 

 

Banoe brengt hem terwijl Rose nog slaapt een schaaltje met zijn favoriete lekkernij en verlaat de kamer. Hij eet, krijgt buikkramp en sterft. 40 jaar oud. 

 

H 18.

 

Kaliumcyanide.

 

Een suikerachtig en zeer giftig poeder. Kleurloos. Lost goed op in water. Verspreid een bittere amandelgeur.

Banoe grijpt in in de loop der dingen ( Bitter ), maar het opeten is een eigen keuze.

Einde aan de geheimen. Leven met de realiteit. 

 

De lijkwagen is saliegroen (voorschrift Islam ). Zwart is voor anderen. Mustafa wordt opgebaard met zilveren munten op de ogen ( Grieks: betaling overzetten van de Styx ). 

 

En er wordt sandelhout wierook gestookt ( geur dode bestrijden ). In de islam is thuis opbaren verboden, wordt toch gedaan. Een mismaakte Imam citeert intussen gebeden.

 

  

 Er komt een schreeuwende klaagvrouw, waardoor huilen gemakkelijker gaat. Zelia heeft daar een ui voor nodig.

 

Amy is verbaasd. Als Zelia Asya vertelt dat Mustafa haar vader is gelooft ze dat niet. 

Moslims worden ritueel gewassen, gewikkeld in een witte lijkwade en zo snel mogelijk begraven, bij voorkeur zonder kist, op rechterzijde met gezicht naar Mekka.. In grafnis of diepe kuil. Geen opsmuk. 

Rose nu weduwe,. In verwarring. Grootmoeder verliest haar lievelingszoon. Petitma is tijdloos. Onderweg wil de chauffeur de 2 meiden niet naast zich. Gebeurt toch. Omringd door roodwitte voetbalsupporters ( Galatasaray ).

 

 Zelia en Aram gaan nu voor hun toekomst ( theeglazenset gaat al 20 jaar mee ). Sultan 5 is bij hen tot het gaat regenen.

 

Wat uit de hemel komt mag je nooit vervloeken. 

 

Review Storytell:

 

Een boek over families die het goed zouden doen in familie opstellingen. De ultieme. Twee, ja drie, vermengde, tegenstrijdige culturen, meerdere gemengde huwelijken, een sterke vrouwenlijn, een zwakke mannenlijn, een groot geheim. In de Turks/Armeense cultuur brengt een helderziend familielid met behulp van 2 dzjinns het pijnlijke, nog altijd doorwerkende verleden in beeld, ook de Armeense genocide. Het verhaal gaat heel veel over lekker eten en mondt uit in een "gifbeker".....verrassend.

 

Henk van der Veen.

23 december 2025. 

Goed gedaan Henk ! Wat een geduld.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 

Elif Shafak ( 1971 - ....) is van Turkse afkomst. Publiceert in Turks en Engels. Ze mengt Oosterse en Westerse verteltradities om fictie te scheppen, die zowel lokaal als globaal is. Zij beschrijft religieus fanatisme, xenofobie, feminisme, soefisme en de Ottomaanse cultuur. De stad Istanbul past daarbij.

 Geboren in Frankrijk, enige dochter van Nuri Bilgin. Moeder was diplomaat. Ouders gescheiden, vader weg. Heeft 2 halfbroers uit tweede huwelijk vader. Groeit op in Madrid, Amman en Turkije. Studeert en verdiept zich in politiek en Islam. Ze werkt in Michigan, Arizona en Turkije. Ze werkte een jaar als onderzoeker aan Mount Holyoke Women's College in South Hadley, Massachusets. Daar schreef ze haar eerste roman in het Engels. In 2005 trouwde Şafak met de Turkse journalist Eyüp Can. Ze hebben samen een dochter en een zoon. 

In 2006 leidt De Bastaard van Istanbul tot vervolging. In haar boek wordt de genocide  in WO I op de Armeniérs genoemd. Dat is verboden. 2 rechtszaken werden geseponeerd ( 2006 ). Veel bedreiging. Neemt een lijfwacht en gaat naar Engeland om vrij te kunnen schrijven.

In 2009 publiceerde ze de roman The Forty Rules of Love: A Novel of Rumi, een modern liefdesverhaal tussen een Joods-Amerikaanse huisvrouw en een moderne soefi die in Amsterdam woont. The Forty Rules of Love verscheen in 2009 ook in het Turks onder de naam Aşk (Engels: Love). De samenwerking met de vertaler Kadir Yiğit Us was zo nauw, dat van een klassieke vertaling niet kan worden gesproken:

“In “The Forty Rules of Love” probeerde ik een compleet nieuwe techniek. Ik schreef de roman eerst in het Engels. Vervolgens werd het door een uitstekende vertaler naar het Turks vertaald. Toen heb ik de vertaling genomen en herschreven. Toen de Turkse versie rijp en klaar was, ging ik terug naar de Engelse versie en herschreef deze met een nieuwe geest. [...] Ik doe dit omdat taal mijn passie is.”  

In 2015 kwam ze naar het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel,  omdat ze meewerkte aan de tentoonstelling van BOZAR Het rijk van de sultan. 

Op 24 mei 2017 nam ze deel aan het Oslo Freedom Forum met de lezing "Turkey and the Loss of Democracy". Ze geeft regelmatig lezingen in diverse Europese landen. Elif Şafak schrijft ook voor kranten en tijdschriften in Europa en de Verenigde Staten. Ze schrijft scenario's voor televisieseries en liedjesteksten voor muzikanten. Şafak's verhaal 10 minuten en 38 seconden in deze vreemde wereld werd in 2019 voor de Bookerprijs genomineerd.

De stad Istanbul valt op als een van de centrale punten in haar schrijven, zoals te zien is in The Bastard of Istanbul of in de Architect of the Universe, het laatste geïnspireerd door het werk van Sinan, de belangrijkste architect van de tijd. imperium Ottomaans. In een essay geschreven voor het tijdschrift Time zegt ze: "Oost en West zijn geen olie en water. Ze vermengen zich. En in een stad als Istanbul vermengen ze zich intens, eindeloos, op verrassende manieren." 

Een ander aspect dat Shafak interesseert is de soefi-mystiek . Dit blijkt uit haar boek The Forty Rules of Love: A Novel of Rumi, een modern liefdesverhaal tussen een Joods-Amerikaanse huisvrouw en een moderne soefi die in Amsterdam woont. Feminisme, minderheidsrechten en vrijheid van meningsuiting komen ook veelvuldig voor in haar werken, zowel fictie als essays.